પુસ્તકનું નામ- ‘જિંદગી કા સાથ નિભાતા ચલા ગયા’ સાહિરનું પ્રમાણભૂત જીવનચરિત્ર લેખક- રાજેશ બાદલ પ્રકાશક- મંજુલ કિંમત- 499 રૂપિયા કભી કભી મેરે દિલ મેં ખ્યાલ આતા હૈં… આ પંક્તિ લખનાર સાહિર લુધિયાનવીના પોતાના જીવનમાં પણ આવા અનેક વિચારો હતા, જે ક્યારેય પૂર્ણ થઈ શક્યા નહીં. પ્રેમ હતો, પરંતુ મંઝિલ નહોતી. પ્રસિદ્ધિ હતી, પરંતુ સુકૂન નહોતું. લોકોની ભીડ હતી, પરંતુ અંદરથી ગહન એકલતા હતી. આ જ કારણ છે કે રાજેશ બાદલનું પુસ્તક ‘‘જિંદગી કા સાથ નિભાતા ચલા ગયા: સાહિરનું પ્રમાણભૂત જિંદગીનામું’ માત્ર એક પ્રસિદ્ધ ગીતકારની જીવનકથા બનીને રહી જતું નથી. આ તો એવા માણસની શોધ બની જાય છે, જેણે પોતાના શબ્દોથી કરોડો લોકોની લાગણીઓને અવાજ આપ્યો, પરંતુ પોતે પોતાના જીવનમાં અનેક અધૂરાપણાં સાથે જીવતો રહ્યો. પુસ્તકમાં શું છે? લેખક ખૂબ જ સાદગીથી સાહિરના જીવનના એક-એક પાત્ર સાથે આપણો પરિચય કરાવે છે. ક્યાંય પણ અનાવશ્યક સનસનાટી નથી—ન પ્રેમપ્રસંગોમાં, ન વિવાદોમાં અને ન તેમના સંઘર્ષોમાં. આ જ સંયમ પુસ્તકને વિશ્વસનીય બનાવે છે. ઘણી વાર તો એવું લાગે છે કે આપણે એક અત્યંત રસપ્રદ નવલકથા વાંચી રહ્યા છીએ, જ્યાં આગળ શું થશે તે જાણવાની ઉત્સુકતા સતત જળવાઈ રહે છે. પુસ્તકની સૌથી અસરકારક વાત પુસ્તકની સૌથી મોટી તાકાત તેની પ્રામાણિકતા છે. લેખક સાહિરની સિદ્ધિઓ જણાવે છે, તો તેમની નબળાઈઓ પણ સામે મૂકે છે. તેઓ તેમના આંતરિક આત્મવિશ્વાસને દર્શાવે છે અને તેમના એકાંતને પણ રજૂ કરે છે. સાહિરના જીવનમાં જેટલું સ્થાન શાયરીનું છે, એટલું જ સ્થાન સંબંધોનું પણ છે. તેમની માતા, મિત્રો, પ્રેમસંબંધો, સાથીઓ અને તેમની લડાઈઓ—આ બધાને ભેગાં કરીને સાહિરની એવી તસવીર રચાય છે, જે ઘણી વાર તેમના ગીતો અને નઝમોની પાછળ છુપાઈ જાય છે. પુસ્તક વાંચતાં વારંવાર અનુભવાય છે કે સાહિરને સમજવા માટે માત્ર તેમનાં ગીતો પૂરતાં નથી. તેમની પાછળ ઊભેલા એ માણસને સમજવો પણ એટલો જ જરૂરી છે. માહોલે વ્યક્તિત્વને આકાર આપ્યો પુસ્તકનો એક રસપ્રદ ભાગ સાહિરના પ્રારંભિક જીવન સાથે જોડાયેલો છે. અહીં વાચક તે ‘અબ્દુલ હઈ’ને મળે છે, જે આગળ જઈને સાહિર લુધિયાનવીના નામે પ્રસિદ્ધ થયા. રાજેશ બાદલ જણાવે છે કે કેવી રીતે તેમનું બાળપણ, પારિવારિક પરિસ્થિતિઓ, અભ્યાસ અને સાહિત્યિક માહોલે તેમના વ્યક્તિત્વને આકાર આપ્યો. ત્યારબાદ પુસ્તકનો સૌથી ભાવનાત્મક ભાગ સાહિર અને તેમની માતા વચ્ચેના સંબંધનો છે. બાળપણમાં પિતાથી વિયોગ, જમીનદારી, પરિવારની ખેંચતાણ અને માતાનો સંઘર્ષ તેમના વ્યક્તિત્વને ઊંડે સુધી પ્રભાવિત કરે છે. પુસ્તક વાંચતી વખતે લાગે છે કે સ્ત્રીઓ પ્રત્યે સાહિરની સંવેદનશીલતાનાં મૂળ આ જ સંબંધમાં હતાં. અનેક સ્થળોએ આ ભાગ એટલો હૃદયસ્પર્શી બની જાય છે કે વાચક થોડી ક્ષણો માટે અટકી જાય છે. અધૂરો પ્રેમ અને એક લાંબી તન્હાઈ સાહિરના જીવનનો ઉલ્લેખ અમૃતા પ્રીતમ વિના પૂર્ણ થઈ શકતો નથી. લેખકે તેને કોઈ સનસનાટીભરી પ્રેમકથા તરીકે લખી નથી. આ બે સંવેદનશીલ સર્જકો વચ્ચે રહેલા ઊંડા લગાવની વાર્તા બનીને સામે આવે છે. આ પછી સાહિરના જીવનમાં આવેલા અન્ય સંબંધો અને ભાવનાત્મક પડાવનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે. પુસ્તક વાંચતી વખતે અનુભવ થાય છે કે પ્રેમ તેમના જીવનમાં અનેક રૂપોમાં આવ્યો, પરંતુ કદાચ કોઈ પણ સંબંધ તેમના અંતરની તન્હાઈને સંપૂર્ણપણે ભરી શક્યો નહીં. આ જ કારણ છે કે તેમની શાયરીમાં મોહબ્બતની સાથે એક ઊંડી ખાલીપો પણ દેખાય છે. કદાચ આ જ કારણે તેમના ગીતો અને નઝ્મો આજે પણ એટલા અંગત અને સાચા લાગે છે. સાહિર માત્ર ‘પ્રેમના શાયર’ નહોતા રાજેશ બાદલના પુસ્તકનું એક મોટું યોગદાન એ છે કે તે સાહિરને માત્ર રોમેન્ટિક ગીતોના રચનાકારની મર્યાદિત છબીમાંથી બહાર લાવે છે. તેમની શાયરીમાં દિલ તૂટવાની વેદના પણ છે અને સમાજ પ્રત્યેની બેચેની પણ. તેમની રચનાઓમાં વિભાજનનું દર્દ, ખેડૂતોની બદહાલી, મજૂરોનો સંઘર્ષ, યુદ્ધની કરુણાંતિકા અને સામાજિક અસમાનતાઓ વારંવાર દેખાય છે, જેમ કે— “આ મહેલો, આ તખ્તો, આ તાજોની દુનિયા, આ માનવતાના દુશ્મન સમાજોની દુનિયા…” આ પંક્તિઓમાં પોતાના સમયની વિસંગતતાઓથી બેચેન એક રચનાકાર બોલી રહ્યો છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે સાહિરની શાયરી આજે પણ માત્ર સાંભળવામાં આવતી નથી, પરંતુ અનુભવાય પણ છે. ગીતકારોના સન્માનની લડાઈ પુસ્તકનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ તે છે, જ્યાં સાહિરના ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં યોગદાનની ચર્ચા કરવામાં આવે છે. આજે ફિલ્મોમાં ગીતકારનું નામ જોવું સામાન્ય બાબત લાગે છે. પરંતુ એક સમય એવો પણ હતો, જ્યારે ગીતોની લોકપ્રિયતાનો શ્રેય મુખ્યત્વે સંગીતકારો અને ગાયકોને મળતો હતો. સાહિર એવા લોકોમાંના એક હતા, જેમણે ગીતકારોની ઓળખ અને સન્માન માટે અવાજ ઉઠાવ્યો. તેમણે એ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો કે ગીત માત્ર ધૂનથી બનતાં નથી, શબ્દો પણ તેની આત્મા હોય છે. તેનાથી સાહિરનું એક એવું પાસું સામે આવે છે, જેની ચર્ચા સામાન્ય રીતે તેમના ગીતોની સરખામણીએ ઓછી થાય છે. સંશોધનની ઊંડાઈ દરેક પાને દેખાય છે રાજેશ બાદલે આ પુસ્તક લખવામાં લગભગ પંદર વર્ષ લગાવ્યાં છે. અનેક ઇન્ટરવ્યૂ, દુર્લભ સંસ્મરણો, દસ્તાવેજો, નઝ્મો અને લોકપ્રિય ગીતો દ્વારા તેઓ સાહિરના જીવનને વિગતવાર રજૂ કરે છે. પુસ્તકમાં દુર્લભ તસવીરો અને ફિલ્મી પોસ્ટરો પણ સામેલ છે. સૌથી સારી વાત એ છે કે આટલી સંશોધનસભર સામગ્રી હોવા છતાં પુસ્તક ક્યાંય પણ બોજિલ લાગતું નથી. ભાષા અને લખવાની શૈલી રાજેશ બાદલની ભાષા આ પુસ્તકની મોટી વિશેષતા છે. તેઓ સંશોધનને વાર્તામાં રૂપાંતરિત કરી દે છે. અનેક સ્થળોએ એવું લાગે છે જાણે આંખો સામે કોઈ ફિલ્મ ચાલી રહી હોય. પાત્રો આવે છે, સંબંધો બને છે, તૂટે છે અને એક આખો યુગ જીવંત બની ઊઠે છે. દરેક અધ્યાયના અંતે એક ઉત્સુકતા જળવાઈ રહે છે. આ જ કારણ છે કે પુસ્તકને અધવચ્ચે છોડવું મુશ્કેલ બની જાય છે. આ પુસ્તક કોણે વાંચવું જોઈએ? જો તમને એવી પુસ્તકો ગમે છે, જે કોઈ એક વ્યક્તિના બહાને એક સમગ્ર યુગનું ચિત્ર તમારી સામે રજૂ કરે છે, તો આ પુસ્તક તમને બાંધી રાખશે. હિન્દી સિનેમાના સુવર્ણકાળમાં રસ ધરાવતા વાચકોને પણ તેમાં અનેક રસપ્રદ પ્રસંગો મળશે. ગ્રાફિકમાં જુઓ, આ પુસ્તક કોણે જરૂર વાંચવું જોઈએ— પુસ્તક વિશે મારો અભિપ્રાય ઘણા સમય પછી કોઈ જીવનચરિત્ર આટલા લાંબા સમય સુધી સાથ આપ્યું. કેટલાક ભાગો ભાવુક કરી દે છે, કેટલાક બેચેન કરે છે અને કેટલાક એક અજીબ-સું ખાલીપણું છોડી જાય છે. પુસ્તક વાંચ્યા પછી “વો સુબહ કભી તો આયેગી” અને “જિંદગી કા સાથ નીભાતા ચલા ગયા” જેવા ગીતો નવા અર્થોમાં પાછા ફરે છે. પુસ્તકનો અંતિમ ભાગ સૌથી વધુ સમય સુધી યાદ રહે છે. જ્યારે રાજેશ બાદલ લખે છે કે- “પલ દો પલ કા શાયર પલભર મેં ખામોશી સે વહાં જા બેઠા થા, જહાં સે લોટકર કોઈ નહીં આતા” તો આખું પુસ્તક આંખો સામે ફરી વળે છે. પુસ્તક બંધ થયા પછી સાહિરનાં ગીતો કરતાં વધુ, તેમને લખનાર માણસ યાદ રહી જાય છે. કદાચ કોઈપણ જીવનચરિત્રની સૌથી મોટી સફળતા આ જ છે.