દિવાળી પર પગાર, બોનસ અને બચતનો મોટો હિસ્સો તહેવારની તૈયારીઓમાં ખર્ચાઈ જાય છે. ખરીદી દરમિયાન નાના-નાના ખર્ચા વધારે લાગતા નથી, પરંતુ તહેવાર પૂરો થતાં જ સ્કૂલની ફી, રાશન, વીજળીનું બિલ અને EMI જેવી જરૂરી ચૂકવણીઓ સામે આવી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં ઘણા લોકોને મહિનાનો બાકીનો ખર્ચ ચલાવવા માટે ક્રેડિટ કાર્ડ અથવા ઉધારનો સહારો લેવો પડે છે. આ મુશ્કેલીથી બચવા માટે દિવાળીનું બજેટ બનાવતી વખતે માત્ર તહેવારના ખર્ચાઓ પર જ નહીં, પરંતુ આવતા મહિનાની જરૂરિયાતો પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. એટલે કે ખરીદી કર્યા પછી એટલી રકમ જરૂર બચી રહેવી જોઈએ, જેથી નવેમ્બરના જરૂરી ખર્ચ કોઈપણ આર્થિક દબાણ વિના પૂરા થઈ શકે. આથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં દિવાળી માટે બજેટ બનાવવા વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- જિતેન્દ્ર સોલંકી, નાણાકીય સલાહકાર, ગાઝિયાબાદ પ્રશ્ન- દિવાળીનું બજેટ બનાવતાં પહેલાં પોતાની આર્થિક સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે કરવું? જવાબ- દિવાળીનું બજેટ નક્કી કરવા માટે પહેલાં તમારી આવકમાંથી જરૂરી ખર્ચ, EMI અને નવેમ્બરના બિલોની રકમ બાદ કરો. ત્યાર બાદ ઇમરજન્સી ફંડ અને બચત માટે પૈસા અલગ રાખો. બાકી બચેલી રકમમાંથી જ દિવાળીનું બજેટ બનાવો. પ્રશ્ન- સેલરીમાંથી દિવાળી પર કેટલા પૈસા ખર્ચવા સુરક્ષિત છે? જવાબ- આ બાબત પર આધાર રાખે છે કે જરૂરી ખર્ચ અને હપ્તાઓ ચૂકવ્યા બાદ તમારી પાસે કેટલી રકમ બચે છે. તેથી પહેલાં તમારી ખર્ચ કરવાની ક્ષમતાનો હિસાબ કરો. ધારો કે- પરંતુ આ સંપૂર્ણ રકમ ખર્ચવી જરૂરી નથી. જો ₹5,000માં તહેવારની જરૂરિયાતો પૂરી થઈ જાય, તો બાકીના ₹2,000 બચાવીને રાખો. ધ્યાન રાખો કે દિવાળી માટે બજેટ નક્કી કરતી વખતે આવતા મહિનાનો પગાર મળે ત્યાં સુધીના જરૂરી ખર્ચ સાથે સમાધાન ન કરો. સવાલ- નવેમ્બરના જરૂરી ખર્ચ માટે પૈસા પહેલેથી કેવી રીતે અલગ રાખવા? જવાબ- આ માટે ગયા મહિનાના બેંક સ્ટેટમેન્ટ અથવા UPI હિસ્ટરીમાંથી નિયમિત ખર્ચનો હિસાબ કાઢો. દરેક બિલની ચૂકવણીની તારીખ પણ લખો. જો અલગ બેંક ખાતું ન હોય, તો મોબાઇલની નોટ્સમાં જરૂરી ચૂકવણીઓની રકમ નોંધાવી શકો છો. સવાલ- દિવાળીના ખર્ચને અલગ-અલગ ભાગોમાં વહેંચવો શા માટે જરૂરી છે? જવાબ- દિવાળી પર ઘણીવાર બજેટ એટલા માટે ખોરવાઈ જાય છે, કારણ કે લોકો ખરીદી કરતી વખતે દરેક વસ્તુનો ખર્ચ અલગ-અલગ જુએ છે, કુલ ખર્ચ નહીં. ઘરની સજાવટ પર થોડા વધુ પૈસા ખર્ચવા અથવા કેટલીક વધારાની ભેટો ખરીદવી તે સમયે નાની વાત લાગી શકે છે, પરંતુ આવા ઘણા નાના ખર્ચ મળીને બજેટની બહાર લઈ જાય છે. તેથી કુલ બજેટને આ કેટેગરીમાં વહેંચો- આથી પહેલેથી જ ખબર રહેશે કે કઈ વસ્તુ પર કેટલો ખર્ચ કરવો છે અને ક્યાં ઘટાડો કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો સજાવટ પર નક્કી કરેલી રકમ ખર્ચાઈ ચૂકી હોય, તો નવી વસ્તુઓ ખરીદવાને બદલે જૂની સામગ્રીનો ફરીથી ઉપયોગ કરો. આથી અન્ય જરૂરિયાતો માટે પૈસા બચશે અને કુલ બજેટ પણ ખોરવાશે નહીં. સવાલ- દિવાળી પર મહેમાનો, સંબંધીઓ અને પારિવારિક આયોજનોનું બજેટ કેવી રીતે બનાવવું? જવાબ- મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- મહેમાનો અને સંબંધીઓ માટે પારિવારિક આયોજન માટે સવાલ- દિવાળી દરમિયાન અચાનક થતા ખર્ચ માટે કેટલા પૈસા બચાવીને રાખવા જોઈએ? જવાબ- તમામ પરિવારો માટે યોગ્ય હોય તેવી કોઈ નિશ્ચિત રકમ નથી. તમારી આવક, જરૂરી ખર્ચાઓ અને ઉપલબ્ધ બચત અનુસાર તે નક્કી કરો. આ રકમનો ઉપયોગ વધારાની સજાવટ કે ઑફર જોઈને ખરીદી કરવા માટે ન કરો. સવાલ- જો દિવાળીનો ખર્ચ નક્કી કરેલા બજેટથી વધવા લાગે તો શું કરવું? જવાબ- મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- ઉદાહરણ તરીકે, જો સજાવટ અને મહેમાનગતિમાં ₹1,500 વધુ ખર્ચાઈ ગયા હોય, તો આગામી બિનજરૂરી ખરીદી અટકાવીને બજેટ સંભાળો. સવાલ- દિવાળી પર મળતા બોનસનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો, જેથી પછીથી પૈસાની અછત ન પડે? જવાબ- પૈસાથી દિવાળીની ખરીદી અથવા અન્ય ખર્ચ પૂરા કરી શકો છો. બોનસ વહેંચતી વખતે આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો- જો બોનસ હજી મળ્યું નથી, તો તેને પહેલેથી નક્કી કરેલા દિવાળીના બજેટમાં સામેલ ન કરો. સવાલ- દિવાળીની ખરીદી માટે ક્રેડિટ કાર્ડ અથવા EMI લેવું ક્યારે જોખમી બની શકે છે? જવાબ- ક્રેડિટ કાર્ડ, EMI અને ‘બાય નાઉ પે લેટર’થી ચુકવણી ટાળી શકાય છે, પરંતુ ખર્ચ પૂરો થતો નથી. તહેવાર પછી પણ બિલ અને હપ્તા ચૂકવવા પડે છે. ખરીદી કરતા પહેલાં આ બાબતો તપાસો- દરેક ખરીદીનો તે જ દિવસે તમારા બજેટમાં સમાવેશ કરો, ભલે ચુકવણી ક્રેડિટ કાર્ડથી કરી હોય. જો કાર્ડનું અગાઉથી બાકી હોય અથવા સંપૂર્ણ બિલ ચૂકવવાની ક્ષમતા ન હોય, તો નવી બિનજરૂરી ખરીદી રોકવી વધુ સારું છે. પ્રશ્ન- દિવાળી પછી પૈસા ઓછા પડી જાય તો નવેમ્બરનું બજેટ કેવી રીતે સંભાળવું? જવાબ- બહારનું ખાવાનું, મનોરંજન અને બિનજરૂરી ઓનલાઈન ખરીદી પર અસ્થાયી રોક લગાવો. ગ્રાફિકમાં તમામ ટિપ્સ જુઓ- દિવાળીનું બજેટ તમે કેટલો ખર્ચ કરવા માંગો છો તેના આધારે ન બનાવો. નવેમ્બરના તમામ જરૂરી ખર્ચ અને ચુકવણીઓ માટેની રકમ અલગ રાખ્યા બાદ વાસ્તવમાં કેટલી રકમ ખર્ચી શકો છો તેના આધારે બજેટ બનાવો. પહેલા ઘર ચલાવવા માટેના પૈસા અલગ રાખો, ત્યાર બાદ તહેવારનું બજેટ નક્કી કરો. આ રીતે દિવાળીની ખુશીઓ નવેમ્બરની આર્થિક મુશ્કેલી નહીં બને. ***************** ગ્રાફિક્સ- મહેન્દ્ર વર્મા