દિવાળીનો તહેવાર નજીક છે. ઑનલાઇન શૉપિંગ પ્લેટફોર્મ્સ પર ખરીદીની ધૂમ મચી છે. લોકો કપડાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મીઠાઈઓ અને હોમ ડેકોરની વસ્તુઓ ખરીદી રહ્યા છે. આ દરમિયાન આકર્ષક ડિસ્કાઉન્ટ, કૅશબૅક અને મફત ભેટોના ઑફર્સ લોકોને લલચાવી રહ્યા છે. પરંતુ શૉપિંગના આ ઉત્સાહ વચ્ચે સાઇબર ઠગો પણ સક્રિય છે. તેઓ નકલી વેબસાઇટ, નકલી શૉપિંગ લિંક અને સોશિયલ મીડિયા પર દેખાતી લોભામણી જાહેરાતો દ્વારા લોકોને નિશાન બનાવી રહ્યા છે. ઠગો સસ્તા સામાનના નામે પેમેન્ટ કરાવી લે છે. ત્યાર બાદ સામાન ડિલિવર થતો નથી. ઘણી વખત કૅશબૅક અથવા રિફંડના બહાને બેંકિંગ વિગતો અને ઓટીપી મેળવીને ખાતામાંથી પૈસા પડાવી લે છે. આવી સ્થિતિમાં દિવાળીની ખરીદી કરતી વખતે સતર્ક રહેવું જરૂરી છે. તેથી આજે ‘સાયબર લિટરેસી’માં જણાવીશું કે દિવાળીની શૉપિંગ સીઝનમાં કયા પ્રકારની છેતરપિંડી થઈ શકે છે. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- રાહુલ મિશ્રા, સાયબર સુરક્ષા સલાહકાર, ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ સવાલ- દિવાળીના સમયગાળા દરમિયાન સાયબર ફ્રોડના કિસ્સાઓ કેમ વધી જાય છે? જવાબ- તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- સવાલ- દિવાળી શોપિંગ સીઝનમાં કયા પ્રકારની છેતરપિંડી થઈ શકે છે? જવાબ- શોપિંગ સીઝનમાં સ્કેમર્સ છેતરપિંડી કરવા માટે અનેક પ્રકારની યુક્તિઓ અપનાવે છે. તમામ સાયબર ફ્રોડની યાદી ગ્રાફિકમાં જુઓ- ચાલો હવે આ સ્કેમ વિશે વિગતવાર સમજીએ- 1. નકલી શોપિંગ વેબસાઇટ સ્કેમ આ સ્કેમ શું છે? આમાં ઠગો નકલી શોપિંગ વેબસાઇટના માધ્યમથી સસ્તો સામાન અથવા ભારે ડિસ્કાઉન્ટની લાલચ આપીને લોકોને પોતાની જાળમાં ફસાવે છે. સ્કેમ કેવી રીતે થાય છે? આ સ્કેમથી કેવી રીતે બચવું? 2. નકલી શોપિંગ એપ કૌભાંડ આ કૌભાંડ શું છે? આમાં ઠગો નકલી શોપિંગ એપ દ્વારા લોકોને સસ્તો સામાન અને આકર્ષક ઑફર્સની લાલચ આપીને ફસાવે છે. કૌભાંડ કેવી રીતે થાય છે? આ કૌભાંડથી કેવી રીતે બચવું? 3. સોશિયલ મીડિયા પરની નકલી જાહેરાતોનો સ્કેમ આ સ્કેમ શું છે? આમાં ઠગો સોશિયલ મીડિયા પર નકલી જાહેરાતો બતાવીને લોકોને છેતરપિંડી કરતી વેબસાઇટ અથવા પેમેન્ટ પેજ સુધી પહોંચાડે છે. સ્કેમ કેવી રીતે થાય છે? આ સ્કેમથી કેવી રીતે બચવું? 4. નકલી QR કોડ અને UPI ફ્રોડ કૌભાંડ આ કૌભાંડ શું છે? આ કૌભાંડમાં સાયબર ઠગો નકલી QR કોડ અથવા UPI પેમેન્ટની વિનંતી દ્વારા લોકોને છેતરે છે. કૌભાંડ કેવી રીતે થાય છે? આ સ્કેમથી કેવી રીતે બચી શકાય? 5. નકલી કેશબેક અને રિવોર્ડ સ્કેમ આ સ્કેમ શું છે? આમાં ઠગો કેશબેક, શોપિંગ રિવોર્ડ અથવા તહેવારના બોનસના નામે લોકોને ફસાવે છે. સ્કેમ કેવી રીતે થાય છે? આ સ્કેમથી કેવી રીતે બચવું? 6. નકલી ડિલિવરી મેસેજ સ્કેમ આ સ્કેમ શું છે? આમાં ઠગ પાર્સલની ડિલિવરી અથવા ઓર્ડર અટકી ગયો હોવાનો ભરોસો અપાવીને લોકોને નિશાન બનાવે છે. સ્કેમ કેવી રીતે થાય છે? આ સ્કેમથી કેવી રીતે બચવું? 7. નકલી કસ્ટમર કેર અને રિફંડ સ્કેમ આ સ્કેમ શું છે? આમાં ઠગો પોતાને ઈ-કોમર્સ કંપનીના કસ્ટમર કેર તરીકે ઓળખાવીને રિફંડ અથવા ફરિયાદ ઉકેલવાના નામે છેતરપિંડી કરે છે. સ્કેમ કેવી રીતે થાય છે? આ સ્કેમથી કેવી રીતે બચવું? 8. દિવાળી લકી ડ્રો અને ગિફ્ટ સ્કેમ આ સ્કેમ શું છે? આમાં ઠગ દિવાળી પર મોંઘી ભેટ, લકી ડ્રો અથવા ઇનામ જીતવાની લાલચ આપીને લોકો પાસેથી પૈસા અથવા વ્યક્તિગત વિગતો ચોરી લે છે. સ્કેમ કેવી રીતે થાય છે? આ સ્કેમથી કેવી રીતે બચવું? 9. નકલી સેલર અને એડવાન્સ પેમેન્ટ સ્કેમ આ સ્કેમ શું છે? આમાં ઠગો ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ અથવા સોશિયલ મીડિયા પર પોતાને સેલર તરીકે રજૂ કરીને એડવાન્સ પેમેન્ટ લે છે. સ્કેમ કેવી રીતે થાય છે? આ સ્કેમથી કેવી રીતે બચવું? 10. નકલી વૉટ્સએપ મેસેજ સ્કેમ આ સ્કેમ શું છે? આમાં ઠગો વોટ્સએપ પર દિવાળી ઑફર, ગિફ્ટ વાઉચર અથવા શુભેચ્છાના નામે નકલી સંદેશાઓ મોકલે છે. સ્કેમ કેવી રીતે થાય છે? આ સ્કેમથી કેવી રીતે બચી શકાય? સવાલ- કોઈપણ પ્રકારની છેતરપિંડીથી બચવાના 6 મૂળભૂત થમ્બ રૂલ્સ કયા છે? જવાબ- કેટલીક મૂળભૂત સાવચેતીઓને ધ્યાનમાં રાખીને કોઈપણ પ્રકારની સાઇબર છેતરપિંડીથી સરળતાથી બચી શકાય છે. આને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- જો સાઇબર છેતરપિંડી થઈ જાય તો તરત શું કરવું? જવાબ- આવી સ્થિતિમાં ગભરાવાને બદલે તરત કાર્યવાહી કરો. તેનાથી આગળ થનારા નુકસાનને ઘટાડવામાં અને ફરિયાદ નોંધાવવામાં મદદ મળે છે. સવાલ- સાયબર છેતરપિંડીની ફરિયાદ ક્યાં અને કેવી રીતે કરવી? જવાબ- સાયબર છેતરપિંડી થાય ત્યારે ઓનલાઈન અથવા ઓફલાઈન બંને રીતે ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે. ………………………… ગ્રાફિક્સ: વિપુલ શર્મા