દિવાળીનો તહેવાર પૂરો થવા પર છે, પરંતુ ફટાકડાનો ધુમાડો હજુ પણ હવામાં ભળેલો છે. આતશબાજીમાંથી નીકળેલા ઝીણા ઝેરી કણો શ્વાસના રસ્તે શરીરમાં પહોંચીને લંગ્સ, હાર્ટ અને આંખોને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેનો ખતરો ફક્ત અસ્થમા કે શ્વાસના દર્દીઓ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ સ્વસ્થ લોકો પણ આની ચપેટમાં આવી શકે છે. સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટ (CSE)ના જણાવ્યા અનુસાર, દિવાળી દરમિયાન વાયુ પ્રદૂષણ સામાન્ય કરતાં 4-5 ગણું વધી જાય છે. દિલ્હી, મુંબઈ અને કોલકાતા જેવા શહેરોમાં એર ક્વોલિટી ઈન્ડેક્સ (AQI) 300-500 સુધી પહોંચી જાય છે, જે ‘સીરિયસ’ કેટેગરીમાં આવે છે. એવામાં દિવાળી પછીની ઝેરી હવાથી પોતાને અને પરિવારને બચાવવા જરૂરી છે. એટલા માટે આજે ‘કામના સમાચાર’માં દિવાળી દરમિયાન થતા વાયુ પ્રદૂષણથી બચવાની ટિપ્સ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- એક્સપર્ટ- ડો. સંદીપ કટિહાર, સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ, પલ્મોનોલોજી, અપોલો સ્પેક્ટ્રા હોસ્પિટલ, કાનપુર સવાલ- દિવાળી પછી પ્રદૂષણ વધવા પર પોતાને સુરક્ષિત રાખવા માટે સૌથી જરૂરી સાવચેતીઓ શું છે? જવાબ- દિવાળી પછી હવામાં પ્રદૂષણ વધવા પર સૌથી જરૂરી છે કે એના સંપર્કમાં આવવાથી બચો. આના માટે પોતાની રોજિંદી દિનચર્યામાં કેટલીક સાવચેતીઓ રાખો. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- પ્રદૂષણથી બચવા માટે કયું માસ્ક પહેરવું જોઈએ? જવાબ- પ્રદૂષણ અને ફટાકડામાંથી નીકળતા ઝીણા ઝેરી કણોથી બચવા માટે N95 કે N99 માસ્ક પહેરવું સારું રહે છે. આ માસ્ક હવામાં હાજર PM2.5 જેવા નાના કણોને ફિલ્ટર કરવામાં મદદ કરે છે. પરંતુ, માસ્કની ક્ષમતા ત્યારે જ અસરકારક હોય છે, જ્યારે તે ચહેરા પર સારી રીતે ફિટ હોય. નાક, ગાલ કે દાઢી પાસે ખાલી જગ્યા હોવા પર પ્રદૂષિત હવા ફિલ્ટર થયા વગર અંદર જઈ શકે છે. સવાલ- શું પ્રદૂષણમાં મોર્નિંગ વોક અને એક્સરસાઈઝ બંધ કરવી જોઈએ? જવાબ- પોતાના વિસ્તારના AQI ના આધારે આનો નિર્ણય કરી શકો છો. આનું કારણ એ છે કે એક્સરસાઈઝ દરમિયાન શ્વાસ લેવાની ગતિ વધી જાય છે. એવામાં વધારે પ્રદૂષિત હવાના સંપર્કમાં આવવાથી શ્વાસની સાથે વધારે પ્રદૂષક કણો શરીરની અંદર જઈ શકે છે. ગ્રાફિકમાં AQI નો અર્થ સમજો- વોક અને એક્સરસાઈઝનો નિર્ણય કેવી રીતે લેવો? સવાલ- શું બંધ રૂમોમાં પણ પ્રદૂષણ પહોંચી શકે છે? જવાબ- હા, હવામાં હાજર PM2.5 જેવા અત્યંત નાના કણો દરવાજા-બારીઓની તિરાડો, વેન્ટિલેશન અને અન્ય રસ્તાઓથી રૂમમાં પ્રવેશ કરી શકે છે. આ સિવાય ઘરની અંદર પણ પ્રદૂષણના કેટલાય સોર્સ હોય છે. રસોઈ બનાવવાથી નીકળતો ધુમાડો, અગરબત્તી, ધૂપ, મીણબત્તીઓ અને સિગારેટનો ધુમાડો ઈનડોર એર પોલ્યુશન વધારી શકે છે. સવાલ- એર પ્યુરીફાયર ખરીદતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? જવાબ- તેના માટે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો- સવાલ- જો એર પ્યુરીફાયર ખરીદવાનું બજેટ નથી, તો શું કરવું? જવાબ- તેના માટે સૌથી પહેલાં ધૂળ, ધુમાડા અને રસોઈ બનાવવાથી નીકળતા પ્રદૂષકોને કંટ્રોલ કરો. હવાની ક્વોલિટી ખરાબ હોવા પર બહારની હવાનો પ્રવેશ સીમિત રાખો. ત્યાં જ બહારની હવા સાફ હોવા પર ઘરમાં તાજી હવા આવવા દો. સાથે જ રસોડામાં ધુમાડાને બહાર કાઢવા માટે પૂરતું વેન્ટિલેશન રાખો. ગ્રાફિકમાં જુઓ શું કરવું, શું ન કરવું- સવાલ- કયા લોકોને પ્રદૂષણથી હેલ્થ રિસ્ક વધારે હોય છે? જવાબ- કેટલાક લોકોને આનાથી વધારે હેલ્થ રિસ્ક રહે છે, જેમ કે- સવાલ- પ્રદૂષણ શરીરને કઈ રીતે પ્રભાવિત કરે છે? જવાબ- હવામાં હાજર PM2.5 જેવા અત્યંત નાના કણો શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંમાં પહોંચે છે. આમાંથી કેટલાક કણો ફેફસાંની પટ્ટીઓને પાર કરીને બ્લડમાં પણ ભળી શકે છે. આનાથી શરીરમાં સોજો અને ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ વધી શકે છે. આની અસર આ રીતે દેખાય છે-
સવાલ- કયા સંકેતો દેખાડે છે કે પ્રદૂષણ શરીરને ડેમેજ કરી રહ્યું છે? એ સંકેતો જેને ઈગ્નોર ન કરવા જોઈએ. જવાબ- પ્રદૂષણની અસર શરૂઆતમાં સામાન્ય લક્ષણોના રૂપમાં દેખાઈ શકે છે, પરંતુ આના સતત બનેલા રહેવા કે વધવા પર સતર્ક થઈ જવું જોઈએ. આ સંકેતો પર ધ્યાન આપો- લક્ષણો સતત દેખાઈ કે વધે, તો ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો. સવાલ- શું કોઈ ખાસ ફૂડ કે ડ્રિંક પ્રદૂષણના નુકસાનથી બચાવે છે? જવાબ- એવું કોઈ ખાસ ફૂડ કે ડ્રિંક નથી, જે પ્રદૂષણના નુકસાનને પૂરી રીતે રોકી શકે કે ફેફસાંમાં પહોંચેલા પોલ્યુટન્ટ્સને બહાર કાઢી દે. જોકે, સંતુલિત અને પૌષ્ટિક ખાવાપીવામાં શરીરની સામાન્ય ઈમ્યુનિટી બનાવી રાખવામાં અને પ્રદૂષણથી થતા ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ સામે લડવામાં મદદ કરી શકે છે. આના માટે ડાયટમાં એન્ટીઓક્સિડન્ટ અને જરૂરી પોષક તત્વોથી ભરપૂર વસ્તુઓ સામેલ કરો, જેમ કે- આનાથી શરીરમાં પાણીની કમી નથી થતી અને ગળામાં ડ્રાયનેસથી રાહત મળી શકે છે. સવાલ- શું ઘરમાં તુલસી, મની પ્લાન્ટ કે બીજા છોડ લગાવવાથી રૂમનું પ્રદૂષણ ખતમ થઈ જાય છે? જવાબ- ના, ઘરમાં તુલસી, મની પ્લાન્ટ, એલોવેરા કે બીજા છોડ લગાવવાથી રૂમનું પ્રદૂષણ ખતમ નથી થતું. આ છોડ એર ક્વોલિટી સુધારવામાં મદદ જરૂર કરે છે. પરંતુ એમની અસર એટલી ઓછી હોય છે કે આ એર પ્યુરીફાયર કે વેન્ટિલેશનનો વિકલ્પ બની શકતા નથી. કેટલાક કોમન સવાલ જવાબ સવાલ- પ્રદૂષણના દિવસોમાં બહારથી ઘર પર પાછા ફર્યા પછી શું કરવું જોઈએ? જવાબ- હાથ-મોં ધોવો, જરૂર હોય તો નાહો અને બહાર પહેરેલા કપડાં બદલી લો. આનાથી સ્કિન અને કપડાં પર જમા કણોને હટાવવામાં મદદ મળી શકે છે. સવાલ- શું પ્રદૂષણના દિવસોમાં કપડાં અને પથારી બહાર સૂકવવા યોગ્ય છે? જવાબ- હવામાં પ્રદૂષણ ખૂબ વધારે હોય, તો કપડાં અને પથારી બહાર સૂકવવાથી બચો, કારણ કે એના પર પ્રદૂષક કણો જામી શકે છે. સવાલ- શું પ્રદૂષણના દિવસોમાં ઘરની બાલ્કનીમાં બેસવું પણ નુકસાનકારક હોઈ શકે છે? જવાબ- હા, જો બાલ્કનીમાં બહારની પ્રદૂષિત હવા સીધી આવી રહી છે, તો ત્યાં લાંબા સમય સુધી બેસવાથી પ્રદૂષણનો સંપર્ક વધી શકે છે. સવાલ- શું પ્રદૂષણના દિવસોમાં બાળકોને પાર્કમાં રમવા મોકલવા જોઈએ? જવાબ- AQI ખરાબ હોવા પર બાળકોના બહાર રમવાનો સમય ઓછો કરો અને દોડવા-ભાગવા જેવી એક્ટિવિટીઝ માટે મનાઈ કરો. સવાલ- શું પ્રદૂષણના કારણે ગળામાં ખરાશ અને સૂકી ઉધરસ થઈ શકે છે? જવાબ- હા, પ્રદૂષક કણો ગળા અને શ્વાસની નળીમાં બળતરા પેદા કરી શકે છે, જેનાથી ઉધરસ, ખરાશ અને શ્વાસ લેવામાં પરેશાની થઈ શકે છે. સવાલ- શું ઘરમાં AC ચલાવવાથી પ્રદૂષણથી બચી શકાય છે? જવાબ- AC નો ઉપયોગ કેટલાક અંશે મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તે પોતાની મેળે PM2.5 જેવા ઝીણા કણોને હટાવતું નથી. આના માટે યોગ્ય ફિલ્ટર અને સાચું રખરખાવ જરૂરી છે. સવાલ- બહાર પ્રદૂષણ હોય તો શું ઘરની બારીઓ આખો દિવસ બંધ રાખવી સાચી છે? જવાબ- હા, આનાથી પ્રદૂષિત હવા ઘરની અંદર ઓછી આવે છે.