બાળપણથી જ આપણે પુસ્તકો, ટીવી અને ઇન્ટરનેટ પર દુનિયાનો જે નકશો જોતા આવ્યા છીએ, તેમાં ઘણા દેશો અને ખંડોનો આકાર વાસ્તવિકતા કરતાં ઘણો અલગ દેખાય છે. હવે તેને બદલવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં શુક્રવારે આ પ્રસ્તાવ પર મતદાન થશે. તેમાં એવો વિશ્વ નકશો અપનાવવાની વાત છે, જેમાં દેશો અને ખંડોનો આકાર જમીન પર તેમના વાસ્તવિક આકારની નજીક દેખાય.

જો આ પ્રસ્તાવ પસાર થશે, તો દુનિયાનો નકશો ઘણો બદલાઈ જશે. આફ્રિકા અને દક્ષિણ અમેરિકા મોટા દેખાશે, જ્યારે ગ્રીનલેન્ડ, યુરોપ અને કેનેડા વર્તમાન નકશાની સરખામણીમાં નાના દેખાશે.

આ બદલાવની ઝુંબેશ કેટલાક આફ્રિકન દેશોએ શરૂ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે વર્તમાન નકશામાં આફ્રિકાને તેના વાસ્તવિક કદ કરતાં ઘણું નાનું બતાવવામાં આવતું રહ્યું છે. વર્તમાન નકશામાં આખરે શું સમસ્યા છે? દુનિયામાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા નકશાઓમાંનો એક મર્કેટર નકશો છે. તેને યુરોપિયન મેપ મેકર ગેરાર્ડસ મર્કેટર દ્વારા 1569માં બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ નકશાની એક મોટી વિશેષતા એ છે કે તે સમુદ્રમાં રસ્તો નક્કી કરવા અને જહાજોના નેવિગેશન માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે. પરંતુ આખી ગોળ પૃથ્વીને સપાટ નકશા પર દર્શાવવાને કારણે તેમાં દેશો અને ખંડોનો આકાર વાસ્તવિકતાથી અલગ દેખાવા લાગે છે. જેમ જેમ કોઈ વિસ્તાર વિષુવવૃત્તથી દૂર જાય છે, તેમ તેમ તે નકશા પર જરૂરિયાત કરતાં વધુ મોટો દેખાવા લાગે છે. આ જ કારણ છે કે ઉત્તરીય અને દક્ષિણી ભાગોના ઘણા વિસ્તારો વાસ્તવિકતા કરતાં ઘણા મોટા દેખાય છે. ગ્રીનલેન્ડ તેનું સૌથી પ્રખ્યાત ઉદાહરણ છે. મર્કેટર નકશામાં ગ્રીનલેન્ડ દક્ષિણ અમેરિકા જેટલું જ દેખાય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં બંનેના કદમાં ઘણો મોટો તફાવત છે. ગ્રીનલેન્ડનું ક્ષેત્રફળ લગભગ 22 લાખ ચોરસ કિલોમીટર છે. તે લગભગ ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો જેટલું છે. જ્યારે આફ્રિકાનું ક્ષેત્રફળ લગભગ 3 કરોડ ચોરસ કિલોમીટર છે. એટલે કે આફ્રિકા ગ્રીનલેન્ડ કરતાં લગભગ 14 ગણું મોટું છે. તેમ છતાં, મર્કેટર નકશાને જોઈને બંનેનું કદ લગભગ સમાન લાગી શકે છે. આ જ તફાવત છે જેને હવે ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આફ્રિકન દેશોને આખરે શું મુશ્કેલી છે આફ્રિકન દેશોનું કહેવું છે કે વાત માત્ર નકશા પર કોઈ દેશ કે ખંડના નાના-મોટા દેખાવાની નથી. દુનિયાનો નકશો એ પણ નક્કી કરે છે કે આપણે અલગ-અલગ ભાગોને કઈ દ્રષ્ટિથી જોઈએ છીએ. UN સમક્ષ રજૂ કરાયેલા પ્રસ્તાવમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે મર્કેટર નકશામાં આફ્રિકાનું વાસ્તવિક કદ ઘણું નાનું દેખાય છે. લાંબા સમય સુધી આવા ચિત્રને જોવાથી લોકોના મનમાં આફ્રિકાના કદ અને વૈશ્વિક મહત્વ વિશે ખોટી ધારણા બની શકે છે. પ્રસ્તાવમાં લેટિન અમેરિકા અને દક્ષિણ એશિયાનો પણ ઉલ્લેખ છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે નકશામાં આ પ્રદેશોનું નાનું દેખાવું તેમની વિકાસ જરૂરિયાતો, માળખાકીય સુવિધાઓ અને આર્થિક ક્ષમતાને પણ ઓછી આંકવાની ધારણા બનાવી શકે છે. હવે દુનિયાનું વધુ સાચું ચિત્ર દેખાશે UN સમક્ષ રજૂ કરાયેલા પ્રસ્તાવનું નામ ‘કરેક્ટ ધ મેપ’ છે. તેને આફ્રિકન યુનિયનના સભ્ય દેશો અને બહામાસે મળીને આગળ વધાર્યો છે. આમાં મર્કેટર નકશાને બદલે એવા નકશાનો ઉપયોગ કરવાની વાત કહેવામાં આવી છે, જેમાં દુનિયાના અલગ-અલગ ભાગો તેમના વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળની વધુ નજીક દેખાય. આમાં ‘ઇક્વલ અર્થ’ નકશો ખાસ છે. તેને 2018માં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો હેતુ દુનિયાના દેશો અને મહાદ્વીપોનો આકાર એવી રીતે દર્શાવવાનો છે કે તે જમીન પર તેમના સાચા ક્ષેત્રફળની વધુ નજીક દેખાય. આ નકશામાં ફેરફાર પહેલી નજરમાં જ દેખાય છે… એટલે કે જમીન પર કંઈ બદલાતું નથી, ફક્ત તેને નકશા પર દર્શાવવાની રીત બદલાઈ જાય છે. ફ્રાન્સ પણ નવા નકશાના સમર્થનમાં આ ઝુંબેશને ફ્રાન્સનું પણ સમર્થન મળ્યું છે. ફ્રાન્સના વિદેશ મંત્રી જીન-નોએલ બારોએ શુક્રવારે જણાવ્યું હતું કે તેમનો દેશ એવા નકશાઓનો ઉપયોગ કરશે, જેમાં દેશો અને ખંડોનો આકાર જમીન પર તેમના વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળની વધુ નજીક દેખાય. તેમણે કહ્યું કે વર્તમાન નકશામાં અમેરિકા, રશિયા અને ચીન જેવા દેશો આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાની સરખામણીમાં વધુ મોટા અને પ્રમુખ દેખાય છે. બારોએ કહ્યું કે નકશા પર વારંવાર દેખાતો આ તફાવત ધીમે ધીમે લોકોની વિચારસરણી પર પણ અસર કરે છે. તેથી હવે દુનિયાને નકશા પર વધુ સચોટ રીતે દર્શાવવાનો સમય આવી ગયો છે. આફ્રિકાએ પહેલાં પોતે નકશો બદલ્યો આફ્રિકા માત્ર એ ફરિયાદ નથી કરી રહ્યું કે તેને દુનિયાના નકશા પર નાનું બતાવવામાં આવે છે. તેણે તેને બદલવાની શરૂઆત પોતે જ કરી દીધી છે. આફ્રિકી સંઘે માર્ચમાં ઇક્વલ અર્થ નકશાને અપનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. ત્યારબાદ એપ્રિલમાં ટોગોએ આફ્રિકી સંઘ વતી સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સભ્ય દેશોને પણ આવા નકશાઓ અપનાવવા અપીલ કરી. એટલે કે હવે પ્રયાસ માત્ર આફ્રિકાના નકશા બદલવા પૂરતો સીમિત નથી. આફ્રિકી દેશો ઇચ્છે છે કે દુનિયાભરમાં ઉપયોગમાં લેવાતા નકશાઓમાં પણ મહાદ્વીપોનો આકાર વધુ સાચો દેખાય. જુલાઈમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં આ મુદ્દે પ્રારંભિક વાતચીત થઈ અને હવે મામલો વોટિંગ સુધી પહોંચી ગયો છે.
ન્યુઝીલેન્ડ પણ જૂના નકશાથી પરેશાન આફ્રિકા એકમાત્ર એવો વિસ્તાર નથી જેને જૂના નકશાથી ફરિયાદ રહી છે. ન્યુઝીલેન્ડ પણ લાંબા સમયથી દુનિયાના નકશા પર પોતાની જગ્યાને લઈને મજાક કરતું રહ્યું છે. 2018માં ન્યુઝીલેન્ડની એક પર્યટન જાહેરાતમાં તત્કાલીન વડાપ્રધાન જેસિન્ડા આર્ડર્ન પણ જોવા મળ્યા હતા. તેમાં મજાકિયા અંદાજમાં બતાવવામાં આવ્યું હતું કે દુનિયાના ઘણા નકશાઓમાં ન્યુઝીલેન્ડ જાણે ગાયબ જ થઈ જાય છે. ખરેખર, મર્કેટર નકશામાં ન્યુઝીલેન્ડ નીચે જમણી બાજુએ એકદમ કિનારે દેખાય છે. ઘણીવાર નકશામાં તે સંપૂર્ણપણે છૂટી પણ જાય છે. ઇક્વલ અર્થ નકશાના કેટલાક સ્વરૂપોમાં ઓશનિયાને કેન્દ્રની નજીક લાવવામાં આવે છે. આનાથી ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડ જેવા દેશોની સ્થિતિ પણ વધુ પ્રમુખ દેખાય છે. ગૂગલ મેપનો પણ નકશો બદલાશે હવે સવાલ ફક્ત શાળાઓમાં લટકાવેલા નકશાઓ કે પુસ્તકોમાં છપાયેલા મેપનો નથી. દુનિયાનો નકશો બદલવાની આ ચર્ચા આપણા મોબાઈલની સ્ક્રીન સુધી પહોંચી શકે છે. આજે આપણે દુનિયાને કાગળ કરતાં વધુ ગૂગલ મેપ્સ જેવા ડિજિટલ મેપ પર જોઈએ છીએ. આ પ્લેટફોર્મ પર પણ ધરતીને સ્ક્રીન પર બતાવવા માટે નકશાના અલગ-અલગ પ્રોજેક્શનનો ઉપયોગ થાય છે. આ જ કારણ છે કે UNનો પ્રસ્તાવ ટેક કંપનીઓને પણ આ ચર્ચામાં સામેલ કરવા માંગે છે. પ્રસ્તાવમાં કંપનીઓને કહેવામાં આવ્યું છે કે તેઓ વધુ સચોટ પ્રોજેક્શન અપનાવે અને આ માટે UNના સભ્ય દેશો અને પ્રાદેશિક સંગઠનો સાથે મળીને કામ કરવા પર વિચાર કરે. એટલે કે જો આવનારા સમયમાં વધુ સચોટ પ્રોજેક્શનને વ્યાપકપણે અપનાવવામાં આવે છે, તો જે દુનિયાને આપણે ફોન પર જોઈએ છીએ, તેનો નકશો પણ બદલાઈ શકે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે UNનો પ્રસ્તાવ પસાર થતાં જ બીજા દિવસે ગૂગલ મેપ્સ ખોલવા પર આખી દુનિયા બદલાયેલી દેખાશે. આ પછી અલગ-અલગ ટેક કંપનીઓ, દેશો અને સંસ્થાઓને પોતાના સ્તરે નિર્ણય લેવો પડશે. તો શું ખરેખર દુનિયાનો નકશો બદલાઈ જશે? જો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાનો પ્રસ્તાવ પસાર થઈ જાય છે, તો તેનો અર્થ એ નહીં થાય કે આખી દુનિયામાં એક જ નવો નકશો વાપરવો ફરજિયાત થઈ જશે. પરંતુ આનાથી નકશા બનાવવા અને શીખવવામાં એવી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે, જેમાં દેશો અને ખંડોનું વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ વધુ સચોટ દેખાય. દુનિયા તો એ જ રહેશે. આફ્રિકા, ગ્રીનલેન્ડ, યુરોપ, દક્ષિણ અમેરિકા અને ભારત પોતાની જગ્યાએ જ રહેશે. ફરક માત્ર એટલો હશે કે નકશા પર તેઓ જેવા દેખાય છે, તે જમીન પર તેમના વાસ્તવિક કદની વધુ નજીક હશે.