લિપસ્ટિક, ફાઉન્ડેશન, કાજલ અથવા સનસ્ક્રીન જેવા કૉસ્મેટિક્સ આજે ઘણા લોકોની રોજિંદી જરૂરિયાત બની ચૂક્યા છે. મોટાભાગના લોકો તેનો ઉપયોગ સ્કિન કેર અને વધુ સારા લુક માટે કરે છે. પરંતુ વધતી માંગને કારણે બજારમાં નકલી અને ખરાબ ગુણવત્તાવાળા કૉસ્મેટિક્સ પણ વેચાઈ રહ્યા છે. સમસ્યા એ છે કે નકલી કૉસ્મેટિક્સ દેખાવમાં બિલકુલ અસલી જેવા જ લાગે છે. આવી સ્થિતિમાં આ પ્રોડક્ટ્સ ત્વચા અને સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ ઊભું કરે છે. ‘લોકલ સર્કલ્સ’ના એક સર્વે મુજબ, છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં કૉસ્મેટિક્સ ખરીદનારા 26% લોકોને કોઈ ને કોઈ બ્યુટી પ્રોડક્ટથી એલર્જી થઈ. જ્યારે સર્વેમાં સામેલ 40% લોકોએ જણાવ્યું કે, તેમણે ખરીદેલી એક અથવા વધુ પ્રોડક્ટ્સ નકલી હતી. આથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં નકલી કૉસ્મેટિક્સ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. ભાવુક ધીર, કન્સલ્ટન્ટ- ડર્મેટોલોજી, પીએસઆરઆઈ હૉસ્પિટલ, નવી દિલ્હી પ્રશ્ન- નકલી કૉસ્મેટિક્સ શું હોય છે? જવાબ- નકલી કૉસ્મેટિક્સ એવા બ્યુટી પ્રોડક્ટ્સ હોય છે, જે કોઈ જાણીતા બ્રાન્ડની નકલ કરીને બનાવવામાં અને વેચવામાં આવે છે. તેનું પેકેજિંગ, લોગો અને ડિઝાઇન અસલી પ્રોડક્ટ જેવી દેખાય છે. પરંતુ તેને નિર્ધારિત ગુણવત્તા અને સુરક્ષા ધોરણો વિના તૈયાર કરવામાં આવે છે. આવા પ્રોડક્ટ્સમાં હાનિકારક ઘટકો હોઈ શકે છે. તેનાથી ત્વચા અને આંખોને નુકસાન થઈ શકે છે. પ્રશ્ન- નકલી અને સસ્તા કૉસ્મેટિક્સમાં કયા ખતરનાક તત્વો હોઈ શકે છે? જવાબ- આવા પ્રોડક્ટ્સમાં વપરાતા કાચા માલ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રક્રિયાની ગુણવત્તાની ચકાસણી થતી નથી. તેથી તેમાં કેટલાક હાનિકારક કેમિકલ્સ, હેવી મેટલ્સ અને સૂક્ષ્મજીવો હાજર હોઈ શકે છે. ગ્રાફિકમાં આવા તત્વોની યાદી જોઈએ- પ્રશ્ન- નકલી કૉસ્મેટિક્સનો ઉપયોગ કરવાથી શું સમસ્યા થઈ શકે છે? જવાબ- નકલી કૉસ્મેટિક્સમાં હલકી ગુણવત્તાવાળી અથવા નકલી સામગ્રી હોઈ શકે છે. તેના ઉપયોગથી ત્વચા અને આંખોને નુકસાન થઈ શકે છે, જેમ કે- કેટલાક નકલી ઉત્પાદનોમાં હાનિકારક કેમિકલ્સ હોય તો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કરવાથી ગંભીર નુકસાન પણ થઈ શકે છે. પ્રશ્ન- શું કૉસ્મેટિક્સમાં ઉપયોગમાં લેવાતા કેમિકલ્સ હોર્મોન્સને પણ અસર કરી શકે છે? જવાબ- હા, કેટલાક કૉસ્મેટિક્સમાં એવા કેમિકલ્સ હોઈ શકે છે, જે હોર્મોનલ સંતુલનને બગાડી શકે છે. તેમને ‘એન્ડોક્રાઇન ડિસરપ્ટિંગ કેમિકલ્સ’ કહેવામાં આવે છે. તેમની અસર પ્રોડક્ટમાં રહેલા કેમિકલની માત્રા અને લાંબા સમય સુધીના સંપર્ક પર નિર્ભર કરે છે. તેથી કોસ્મેટિક પ્રોડક્ટ ખરીદતી વખતે તેના ઇન્ગ્રેડિએન્ટ્સની વિગતો ચોક્કસપણે તપાસવી જોઈએ. પ્રશ્ન- શું આ અંગે કોઈ સાયન્સ રિસર્ચ અથવા સ્ટડી કરવામાં આવી છે? જવાબ- હા, જૂન 2026માં ‘કૉસ્મેટિક્સ’ જર્નલમાં એક સિસ્ટમેટિક રિવ્યૂ પ્રકાશિત થયો હતો. તેને પોઈન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- શું મોંઘા અને બ્રાન્ડેડ કૉસ્મેટિક્સ પણ સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક હોઈ શકે છે? જવાબ- મોંઘા અને બ્રાન્ડેડ કૉસ્મેટિક્સ સામાન્ય રીતે સલામતીના ધોરણોનું પાલન કરે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તે દરેક વ્યક્તિ માટે સંપૂર્ણપણે જોખમમુક્ત છે. દરેક વ્યક્તિની ત્વચા અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે. કોઈ પ્રોડક્ટ મોંઘી અથવા બ્રાન્ડેડ હોય, તો તે તેની સલામતીની ગેરંટી આપતું નથી. તેથી કોસ્મેટિક પસંદ કરતી વખતે તેના ઘટકો (ઇન્ગ્રીડિયન્ટ્સ), ગુણવત્તા (ક્વોલિટી) અને પોતાની ત્વચાના પ્રકાર (સ્કિન ટાઇપ) પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. પ્રશ્ન- યોગ્ય અને સુરક્ષિત કૉસ્મેટિક્સની પસંદગી કેવી રીતે કરવી? જવાબ- આને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- કયા લોકોએ કૉસ્મેટિક્સનો ઉપયોગ કરતી વખતે થોડી સાવચેતી રાખવી જોઈએ? જવાબ- ત્વચાની સંવેદનશીલતા, ઉંમર, હોર્મોનલ ફેરફારો અને સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિને કારણે દરેક વ્યક્તિ પર કૉસ્મેટિક્સની અસર અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક લોકોમાં તેના કારણે એલર્જી, બળતરા અથવા ત્વચાની અન્ય પ્રતિક્રિયાઓનું જોખમ વધારે રહે છે. આવા લોકોએ નવું પ્રોડક્ટ વાપરતી વખતે વધારાની સાવચેતી રાખવી જોઈએ. પ્રશ્ન- જો કૉસ્મેટિક્સથી રિએક્શન થાય તો તરત શું કરવું? જવાબ- સૌથી પહેલાં તે પ્રોડક્ટનો ઉપયોગ બંધ કરી દો. સાથે જ કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો, જેમ કે- પ્રશ્ન- નકલી કૉસ્મેટિક્સની ઓળખ કેવી રીતે કરવી? જવાબ- આ ઘણીવાર દેખાવમાં અસલી જેવા લાગે છે, પરંતુ તેમનું પેકેજિંગ, લેબલિંગ અને પ્રોડક્ટની ગુણવત્તા પરથી કેટલાક સંકેતો મળી શકે છે. આ બાબતો પર ધ્યાન આપીને નકલી પ્રોડક્ટની ઓળખ કરી શકાય છે- પ્રશ્ન- કૉસ્મેટિક્સ પ્રોડક્ટ ખરીદતી વખતે કઈ વસ્તુઓ તપાસવી જોઈએ? જવાબ- આ દરમિયાન પ્રોડક્ટની પ્રામાણિકતા અને સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી કેટલીક વિગતો જરૂર તપાસો, જેમ કે- પ્રશ્ન- ઑનલાઇન કૉસ્મેટિક્સ ખરીદતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ? જવાબ- ઓનલાઇન શોપિંગમાં પ્રોડક્ટને હાથમાં લઈને ચેક કરવાની તક મળતી નથી. તેથી ઓર્ડર કરતા પહેલાં પ્રોડક્ટની વિગતો અને ડિલિવરી બાદ તેની સ્થિતિ ધ્યાનથી ચેક કરવી જરૂરી છે. તેથી કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો-