સવાલ- હું 38 વર્ષનો છું અને એક ખાનગી કંપનીમાં નોકરી કરું છું. પહેલાં હું પોતાને ખૂબ શાંત સ્વભાવનો માનતો હતો, પરંતુ છેલ્લા એક વર્ષથી મને નાની-નાની વાતો પર ખૂબ ગુસ્સો આવવા લાગ્યો છે. ઓફિસમાં કોઈનાથી સામાન્ય ભૂલ થઈ જાય તો હું ભડકી ઊઠું છું. ઘરે પણ પત્ની અને બાળકો પર ગુસ્સો ઉતારી દઉં છું. નાની અમથી વાત પર મારો અવાજ ઊંચો થઈ જાય છે. ઘણી વાર ગુસ્સામાં વસ્તુઓ પણ પછાડી દઉં છું અથવા રૂમની બહાર જતો રહું છું. ગુસ્સો શાંત થયા પછી પસ્તાવો પણ થાય છે. પત્ની કહે છે કે હવે ઘરમાં બધા લોકો મારો મૂડ જોઈને વાત કરે છે. સમજાતું નથી કે હું આટલો ગુસ્સાવાળો ક્યારે અને કેવી રીતે બની ગયો. શું આની પાછળ કોઈ માનસિક સ્વાસ્થ્યની સમસ્યા હોઈ શકે છે? હું મારા ગુસ્સાને કેવી રીતે નિયંત્રિત કરું? નિષ્ણાત- ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. વધુ ગુસ્સો આવવો અને ચીડિયાપણું વધવું, માત્ર સ્વભાવમાં આવેલો ફેરફાર નથી. ગુસ્સા પાછળ અનેક શારીરિક અને માનસિક કારણો હોઈ શકે છે. જેમ કે સ્વાસ્થ્યથી લઈને જીવનની પરિસ્થિતિઓમાં કોઈ મોટો ફેરફાર થયો હોઈ શકે છે. તેથી અહીં સમસ્યાના મૂળ કારણને સમજવાની અને તેને દૂર કરવાની જરૂર છે.
ગુસ્સો વધવાના સંભવિત કારણો ગુસ્સો પોતાનામાં કોઈ માનસિક બીમારી નથી. આ એક સામાન્ય લાગણી છે. આ સમસ્યા ત્યારે બને છે, જ્યારે ગુસ્સો વારંવાર આવે, ખૂબ તીવ્ર હોય, તેના પર નિયંત્રણ ન રહે અથવા તેની અસર કામ અને સંબંધો પર પડવા લાગે. શું ગુસ્સાનું કારણ ડિપ્રેશન છે? ડિપ્રેશનનો અર્થ હંમેશા ઉદાસ રહેવું અથવા રડતા રહેવું એવો નથી. કેટલાક પુરુષોમાં તે ચીડિયાપણું અને ગુસ્સાના રૂપમાં પણ દેખાઈ શકે છે. તેની સાથે કેટલાક અન્ય ફેરફારો પણ જોવા મળી શકે છે, જેમ કે– શું ગુસ્સાનું કારણ ઑફિસનો તણાવ છે? જો ગયા એક વર્ષમાં કામ સંબંધિત પરિસ્થિતિઓ બદલાઈ હોય, તો તેના પર પણ ધ્યાન આપો. પોતાને પૂછો કે શું તમારી સાથે આવું કંઈ થઈ રહ્યું છે– જ્યારે આખો પરિવાર તમારો મૂડ જોઈને વાત કરે પત્નીનું આ કહેવું એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે કે ઘરમાં બધા લોકો તમારો મૂડ જોઈને વાત કરે છે. તેનો અર્થ એ છે કે પરિવાર તમારા ગુસ્સાને લઈને સાવચેત રહેવા લાગ્યો છે. જોકે તેની અસર બાળકો પર પણ પડી શકે છે. તેઓ- શું આ ગુસ્સો સહન કરવો પરિવારની જવાબદારી છે? જેમ તમે સવાલમાં લખ્યું છે કે તમે ગુસ્સામાં વસ્તુઓ ફેંકી દો છો. આ એક ગંભીર બાબત છે. ભલે તમે કોઈ વ્યક્તિને ઇજા ન પહોંચાડી હોય, પરંતુ આવું વર્તન સામેની વ્યક્તિને ડરાવી શકે છે. તેથી તમારા ગુસ્સાનું કારણ સમજવું અને તેને સુધારવું તમારી જવાબદારી છે. પરિવાર પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખી શકાતી નથી કે તેઓ તમારા ગુસ્સાને સંભાળે અથવા તમને શાંત કરે. આ તમારી જવાબદારી છે. તમને ગુસ્સો શા માટે આવી રહ્યો છે સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ કરો હું અહીં તમને ત્રણ સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. છેલ્લાં બે અઠવાડિયાંને ધ્યાનમાં રાખીને તમારે આ ત્રણેય ટેસ્ટના સવાલોના જવાબ આપવાના છે. પહેલાં બે ગ્રાફિક્સના સવાલો ડિપ્રેશન અને વર્ક સ્ટ્રેસ સાથે સંબંધિત છે. આ ટેસ્ટ તમને એ સમજવામાં મદદ કરશે કે ગુસ્સો વધવાનું કારણ શું છે. ત્રીજા ગ્રાફિકના સવાલો તમને એ સમજવામાં મદદ કરશે કે શું તમારો ગુસ્સો ખતરનાક સ્તરે પહોંચી રહ્યો છે. ત્રણેય ગ્રાફિક્સના સવાલો ધ્યાનથી વાંચો અને 0થી 3ના સ્કેલ પર રેટ કરો. સ્કોરનું વિશ્લેષણ પણ ગ્રાફિક પછી આપવામાં આવ્યું છે. ઉપરની કસોટીમાં જો તમારો સ્કોર 10 કે તેથી વધુ હોય, તો તમારે એકવાર માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતને મળવું જોઈએ. જો સપ્તાહાંતમાં, રજાના દિવસે અથવા કામથી દૂર રહેવાથી લક્ષણો ઓછા થઈ જાય, તો તમારો ગુસ્સો કામના તણાવ અથવા કામના બર્નઆઉટનો સંકેત હોઈ શકે છે. જો આ ગ્રાફિકના કોઈપણ સવાલનો તમારો જવાબ ‘હા’ છે, તો તમારો ગુસ્સો જોખમની સીમાથી ઉપર છે. આ નુકસાનકારક હોઈ શકે છે. તમને તરત જ એક સેફ્ટી પ્લાનની જરૂર છે. ગુસ્સા પર કાબૂ કેવી રીતે મેળવવો ચાર અઠવાડિયાની એન્ગર મેનેજમેન્ટ યોજના અહીં હું તમને ચાર અઠવાડિયાની એક સેલ્ફ-હેલ્પ યોજના આપી રહ્યો છું. ચાર અઠવાડિયા સુધી તેને અનુસરો. પહેલું અઠવાડિયું ગુસ્સાની પેટર્ન સમજો સૌથી પહેલાં તમારે તમારા ગુસ્સાનાં કારણો અને તેની પેટર્નને સમજવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. આ માટે એકવાર કોઈ ક્લિનિકલ સાઇકોલોજિસ્ટ અથવા મેન્ટલ હેલ્થ એક્સપર્ટ પાસે તમારું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન કરાવો. સાથે જ તમારા માટે કેટલાક સ્પષ્ટ નિયમો બનાવો– તે સમયે સામેની વ્યક્તિને કહો– “હમણાં હું ખૂબ ગુસ્સામાં છું. આ સમયે યોગ્ય રીતે વાત કરી શકીશ નહીં. હું થોડો શાંત થઈને 30 મિનિટ પછી વાત કરીશ.” ત્યારબાદ રૂમમાં એકલા શાંત થવાનો પ્રયાસ કરો અને આ કામો ન કરો– એક એન્ગર ડાયરી બનાવો. ગુસ્સાની ઘટનાઓ લખો. તેને ABC પદ્ધતિથી સમજી શકાય છે: A એટલે ઘટના: સહકર્મીએ રિપોર્ટ સમયસર આપી નહીં. B એટલે તે સમયે તમારા મનમાં આવેલો વિચાર: “કોઈ મારી વાતને ગંભીરતાથી લેતું નથી. બધું મારે જ ઠીક કરવું પડે છે.” C એટલે પરિણામ: ગુસ્સો 8/10, અવાજ ઊંચો કરવો, પછીથી પસ્તાવો અને સહકર્મીઓનું તમારાથી દૂર રહેવું. સાથે સાથે ડાયરીમાં આ પણ લખો– બીજું અઠવાડિયું ગુસ્સો વધે તે પહેલાં શરીરના સંકેતો ઓળખો ગુસ્સો અચાનક ખૂબ જ તીવ્ર બનતો નથી. તે પહેલાં શરીર કેટલાક સંકેતો આપે છે, જેમ કે– આ સંકેતો ઓળખતા જ– આ સાથે રોજિંદી કેટલીક આદતો પર પણ ધ્યાન આપો: ત્રીજું અઠવાડિયું ગુસ્સાવાળા વિચારોને પડકારો ગુસ્સાનો સંબંધ માત્ર ઘટના સાથે નથી હોતો. તે ઉપરાંત, ઘટના વિશે આપણે કેવી રીતે વિચારીએ છીએ અને તેને કેવી રીતે સમજીએ છીએ, તેની સાથે પણ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે– “આ લોકો હંમેશાં ભૂલો કરે છે.” તેને બદલે આ રીતે વિચારો, “ભૂલ થઈ છે. હું કોઈના પર બૂમો પાડ્યા વિના પણ તેને સુધારી શકું છું.” “મારા પરિવારે પોતે જ સમજવું જોઈએ કે મને અત્યારે શાંતિ જોઈએ છે.” આ રીતે વિચારો, “તેઓ મારા મનની વાત સમજી શકતા નથી. મારે મારી જરૂરિયાત સ્પષ્ટ રીતે જણાવવી પડશે.” ચોથું અઠવાડિયું સંબંધોમાં સુધારો કરો, આગળની તૈયારી કરો ગુસ્સામાં કોઈની સાથે ખોટું વર્તન કરી બેસો તો માત્ર ‘સૉરી’ કહીને વાત પૂરી ન કરો. પોતાની ભૂલ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સ્વીકારો. આવું ન કહો, “મને ગુસ્સો એટલા માટે આવ્યો કારણ કે તમે મને પરેશાન કર્યો.” તેના બદલે કહો, “મારે બૂમો પાડવી જોઈતી ન હતી. મેં ખોટું વર્તન કર્યું.” પત્ની સાથે શાંતિથી વાત કરો. બાળકો સાથે અલગથી શાંતિભર્યો સમય વિતાવો. તેમને વિશ્વાસ આપો કે તમારા ગુસ્સા માટે તેઓ જવાબદાર નથી. આ દરમિયાન તમારી ડાયરી જોઈને સમજો કે ગુસ્સો કેટલી વાર આવ્યો અને તેની તીવ્રતામાં કોઈ ફેરફાર થયો કે નહીં. સાથે જ આગળની યોજનામાં આ બાબતોનો સમાવેશ કરો: આ ઉપરાંત તમારા સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખો અને નીચેના ગ્રાફિકમાં આપેલી તમામ વાતોનું પાલન કરો– પ્રોફેશનલ મદદ ક્યારે જરૂરી? નીચેના ગ્રાફિકમાં આપેલા સંકેતો જોવા મળે તો મેન્ટલ હેલ્થ એક્સપર્ટની મદદ લો–
છેલ્લી વાત સૌથી સારી વાત એ છે કે તમને તમારા વ્યવહારમાં બદલાવ અનુભવાઈ રહ્યો છે અને ગુસ્સો શાંત થયા પછી તમને પસ્તાવો પણ થાય છે. તેનો અર્થ એ છે કે તમે સમસ્યાને ઓળખી રહ્યા છો. હવે આગળનું પગલું જવાબદારી લેવાનું અને યોગ્ય મદદ મેળવવાનું છે. તમારો હેતુ ગુસ્સાને દબાવવાનો નહીં, પરંતુ તેને સમજવાનો અને ઉકેલવાનો હોવો જોઈએ. *************** ગ્રાફિક્સ- વિપુલ શર્મા