અમેરિકાએ બુધવારે નેવાડામાં જમીનની નીચે એક મોટો વિસ્ફોટ કર્યો. તેમાં પરમાણુ બોમ્બનો ઉપયોગ થયો નહોતો. વૈજ્ઞાનિકોએ શક્તિશાળી રાસાયણિક વિસ્ફોટકો મૂક્યા અને તેમના વિસ્ફોટથી પેદા થયેલા કંપનો તથા અન્ય સંકેતોને રેકોર્ડ કર્યા. આ પ્રયોગનો હેતુ એ સમજવાનો હતો કે જો કોઈ દેશ જમીનની નીચે નાનો પરમાણુ વિસ્ફોટ કરે અને તેના સંકેતો છુપાવવાનો પ્રયાસ કરે, તો તેને કેવી રીતે શોધી શકાય. આ પ્રયોગ એવા સમયે થયો છે, જ્યારે અમેરિકા અગાઉ પણ ચીન પર ગુપ્ત પરમાણુ પરીક્ષણ કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો આરોપ લગાવી ચૂક્યું છે. વર્ષ 2020માં અમેરિકાએ ચીનના લોપ નૂર પરમાણુ પરીક્ષણ કેન્દ્રમાં આવા ગુપ્ત પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. જમીનથી લગભગ 900 ફૂટ નીચે કરવામાં આવ્યો ટેસ્ટ આ પ્રયોગ નેવાડા નેશનલ સિક્યોરિટી સાઇટના પી-ટનલ વિસ્તારમાં કરવામાં આવ્યો હતો. આ સુરંગ જમીનથી લગભગ 900 ફૂટ નીચે છે અને લાંબા સમયથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા પ્રયોગો માટે તેનો ઉપયોગ થતો રહ્યો છે. વૈજ્ઞાનિકોએ સુરંગની અંદર રાસાયણિક વિસ્ફોટકો મૂક્યા હતા. વિસ્ફોટ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા કંપન, અવાજ અને અન્ય સંકેતોને રેકોર્ડ કરવા માટે વિવિધ પ્રકારના સેન્સર લગાવવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રયોગમાંથી મળેલા આંકડાઓનો ઉપયોગ કમ્પ્યુટર મોડેલ અને પરમાણુ વિસ્ફોટને શોધી કાઢતી પ્રણાલીઓને વધુ સારી બનાવવા માટે કરવામાં આવશે. તેનાથી અમેરિકાને દુનિયામાં ક્યાંય પણ થતા સંભવિત પરમાણુ વિસ્ફોટોની ઓળખ કરવામાં મદદ મળી શકે છે. પરમાણુ બોમ્બનો ઉપયોગ શા માટે ન કર્યો? અમેરિકાનો હેતુ પરમાણુ વિસ્ફોટ કરવાનો નહોતો. તે એ જોવા માગતું હતું કે જમીનની અંદર વિસ્ફોટ થાય ત્યારે બહાર કેવા પ્રકારના સંકેતો મળે છે. તેથી વૈજ્ઞાનિકોએ પરમાણુ બોમ્બની જગ્યાએ રાસાયણિક વિસ્ફોટકોનો ઉપયોગ કર્યો. તેનાથી ઉત્પન્ન થયેલા કંપનો અને અન્ય સંકેતોને રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યા. જમીનની નીચે છુપાયેલા પરમાણુ વિસ્ફોટને પકડવો મુશ્કેલ કેમ? સામાન્ય રીતે જમીનની નીચે પરમાણુ વિસ્ફોટ થાય ત્યારે આસપાસની જમીનમાં તીવ્ર કંપન પેદા થાય છે. આ કંપન અમુક અંશે ભૂકંપ જેવું હોય છે. દુનિયાના અલગ-અલગ ભાગોમાં લગાવવામાં આવેલા સેન્સર આવા કંપનોને રેકોર્ડ કરે છે. વૈજ્ઞાનિકો આ સંકેતોનો અભ્યાસ કરીને એ જાણવાનો પ્રયાસ કરે છે કે ક્યાંક પરમાણુ પરીક્ષણ તો થયું નથી ને. પરંતુ સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે વિસ્ફોટના સંકેતોને જાણીજોઈને નબળા પાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે. તેને ‘ડિકપલિંગ’ કહેવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો વિસ્ફોટ એવી જગ્યાએ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે, જ્યાં તેની શક્તિનો કેટલોક ભાગ જમીનની બહાર સુધી ઓછો પહોંચે. તેથી સેન્સરને મળતું કંપન નબળું પડી શકે છે અને પરીક્ષણને ઓળખવું મુશ્કેલ બની શકે છે. અમેરિકાનો નવો પ્રયોગ આ પ્રકારના નાના અથવા ઓછા સંકેત આપતા વિસ્ફોટોને ઓળખવાની ક્ષમતા સુધારવા સાથે સંબંધિત છે. ચીને અમેરિકાના આરોપને ફગાવી દીધો હતો અમેરિકાનો આરોપ છે કે ચીને 22 જૂન 2020ના રોજ શિનજિયાંગના લોપ નૂર પરમાણુ પરીક્ષણ કેન્દ્રમાં ગુપ્ત ભૂગર્ભ પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું હતું. અમેરિકન અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, ત્યાં 2.75 તીવ્રતાનો ભૂકંપીય આંચકો નોંધાયો હતો. તેમનો દાવો હતો કે આ સામાન્ય ભૂકંપ અથવા ખનનને કારણે થયેલો વિસ્ફોટ નહોતો. અમેરિકાનું કહેવું છે કે ચીને ‘ડિકપલિંગ’ તકનીક અપનાવી, જેમાં વિસ્ફોટ જમીનની અંદર આવેલી મોટી ગુફામાં કરવામાં આવે છે. આથી દેખરેખ પ્રણાલીમાં આંચકા નોંધાતા નથી. ચીને આ આરોપોને સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધા હતા. તેનું કહેવું છે કે તેણે કોઈ પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું નથી અને અમેરિકા કોઈ પુરાવા વિના આરોપ લગાવી રહ્યું છે. દરમિયાન, CTBTOએ કહ્યું હતું કે તેના નિરીક્ષણ નેટવર્કને તે દિવસે પરમાણુ પરીક્ષણનો કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત મળ્યો નહોતો. બે નાના ભૂકંપીય આંચકા જરૂર નોંધાયા હતા, પરંતુ તે ભૂકંપ, અન્ય કોઈ વિસ્ફોટ કે પરમાણુ પરીક્ષણને કારણે થયા હતા કે નહીં, તે નક્કી થઈ શક્યું નહોતું.