પાકિસ્તાનના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં એક અઠવાડિયામાં 3 અબજ ડોલરથી વધુનો વધારો થયો છે. 11 સપ્ટેમ્બર સુધી સ્ટેટ બેંક ઓફ પાકિસ્તાન પાસે વિદેશી મુદ્રા ભંડાર 21.39 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી ગયું છે. આ બેંકના ઇતિહાસનું સૌથી ઊંચું સ્તર છે. સ્ટેટ બેંક અને અન્ય બેંકોને મળીને પાકિસ્તાનનું કુલ વિદેશી મુદ્રા ભંડાર 26.79 અબજ ડોલર થઈ ગયું છે. સપ્ટેમ્બર 2021 પછીનું આ સૌથી વધુ સ્તર છે. જોકે, આ અચાનક વધારા પાછળનું મુખ્ય કારણ વિદેશી દેવું છે. પાકિસ્તાને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી નાણાં એકત્ર કરવા માટે યુરોબોન્ડ જાહેર કર્યો હતો. તેના કારણે તેના ભંડારમાં મોટી માત્રામાં ડોલર ઉમેરાયા. એટલે કે ભંડારમાં આવેલાં આ નાણાં સંપૂર્ણપણે નવી કમાણી નથી. શહબાઝે કહ્યું- ભંડારમાં વધારો આર્થિક નીતિઓની સફળતા પ્રધાનમંત્રી શહબાઝ શરીફે વિદેશી મુદ્રા ભંડાર રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચવા બદલ નાણાં પ્રધાન મોહમ્મદ ઔરંગઝેબ, સ્ટેટ બેંકના ગવર્નર જમીલ અહમદ અને પોતાની આર્થિક ટીમની પ્રશંસા કરી. તેમણે વિદેશમાં રહેતા પાકિસ્તાનીઓને પણ આ સિદ્ધિમાં યોગદાન આપવા બદલ આભાર માન્યો. શહબાઝે કહ્યું કે સ્ટેટ બેંક પાસેનું રેકોર્ડ વિદેશી મુદ્રા ભંડાર સરકારની આર્થિક ટીમની સતત મહેનતનું પરિણામ છે. તેમણે તેને એ વાતનો સંકેત ગણાવ્યો કે સરકારની આર્થિક નીતિઓ યોગ્ય દિશામાં આગળ વધી રહી છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે પાકિસ્તાનના આંતરરાષ્ટ્રીય મૂડી બજારમાં ફરીથી પ્રવેશ કરવાથી વિશ્વભરના રોકાણકારોનો તેની અર્થવ્યવસ્થા પર વિશ્વાસ વધી રહ્યો છે. યૂરોબોન્ડથી મુદ્રા ભંડારમાં વધારો 11 સપ્ટેમ્બરે સમાપ્ત થયેલા સપ્તાહમાં પાકિસ્તાનના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં 3.06 અબજ ડોલરનો વધારો થયો. સ્ટેટ બેંક મુજબ, તેનું મુખ્ય કારણ યૂરોબોન્ડથી મળેલી રકમ હતી. યૂરોબોન્ડ વિદેશી બજારમાંથી દેવું લેવા માટે જાહેર કરવામાં આવતો એક પ્રકારનો બોન્ડ છે. તેને ખરીદનારા રોકાણકારો સરકારને નાણાં આપે છે. સરકાર નક્કી કરેલા સમય બાદ આ રકમ વ્યાજ સાથે પરત કરે છે. પાકિસ્તાને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં યુરોબોન્ડ જાહેર કરીને રકમ એકત્ર કરી અને તેને પોતાના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં સામેલ કરી લીધી. તેથી રિઝર્વ વધવાનો અર્થ એ નથી કે પાકિસ્તાને એક અઠવાડિયામાં આટલી નવી કમાણી કરી લીધી. ડોલર હાલમાં તેની પાસે જરૂર છે, પરંતુ તેનો મોટો હિસ્સો દેવાના રૂપમાં આવ્યો છે. તેથી પાકિસ્તાનને અત્યારે વિદેશી ચુકવણી કરવા માટે વધુ અવકાશ મળી ગયો છે. પરંતુ આગળ જઈને આ જ દેવું ચૂકવવા માટે તેને ફરી વિદેશી મુદ્રા એકત્ર કરવી પડશે. હાલમાં પાકિસ્તાન પાસે કેટલા ડોલર છે? એક અઠવાડિયા પહેલાં કુલ રિઝર્વ 23.72 અબજ ડોલર હતું. એટલે કે માત્ર સાત દિવસમાં તેમાં આશરે 3.08 અબજ ડોલરનો વધારો થયો. કુલ રિઝર્વ સપ્ટેમ્બર 2021ના આશરે 27.1 અબજ ડોલરના સ્તર કરતાં હજુ થોડું ઓછું છે. જોકે, માત્ર સ્ટેટ બેંક પાસે રહેલું 21.39 અબજ ડોલરનું રિઝર્વ અત્યાર સુધીનું સૌથી વધારે છે. રિઝર્વ વધવાથી પાકિસ્તાનને શું ફાયદો? વિદેશી મુદ્રા ભંડાર વધવાનો અર્થ એ છે કે પાકિસ્તાન પાસે હવે ડોલરનો મોટો બફર છે. આ ડોલરનો ઉપયોગ તે ઓઈલ, મશીનરી, કાચો માલ અને અન્ય જરૂરી વસ્તુઓ ખરીદવા માટે કરી શકે છે. વિદેશી દેવાનો હપ્તો અને વ્યાજ ચૂકવવા માટે પણ ડોલરની જરૂર પડે છે. પાકિસ્તાનનું કુલ 26.79 અબજ ડોલરનું રિઝર્વ આશરે ત્રણ મહિનાના આયાત ખર્ચ જેટલું છે. તેનો અર્થ એ છે કે વર્તમાન રિઝર્વ આશરે ત્રણ મહિનાના સરેરાશ આયાત બિલ જેટલું છે. તેનો આ અર્થ નથી કે પાકિસ્તાન ત્રણ મહિના સુધી કોઈ નવો ડોલર કમાયા વિના કામ ચલાવી શકે છે. વિદેશોમાં કામ કરતા પાકિસ્તાનીઓ પાસેથી પણ મદદ મળી વિદેશમાં કામ કરતા પાકિસ્તાનીઓ પાસેથી આવતી રકમ એટલે કે રેમિટન્સ પણ વિદેશી ચલણનો મોટો સ્ત્રોત છે. ઓગસ્ટમાં પાકિસ્તાનને આશરે 3.66 અબજ ડોલરની રેમિટન્સ મળી. જુલાઈમાં આ રકમ આશરે 3.63 અબજ ડોલર હતી. આ દરમિયાન પાકિસ્તાનનું બાકીની દુનિયા સાથેના વ્યવહારોમાં ખાધ પણ માત્ર 9.8 કરોડ ડોલર રહી. જુલાઈમાં આ ખાધ 44.5 કરોડ ડોલર હતી. એટલે કે જુલાઈની સરખામણીએ ઓગસ્ટમાં સ્થિતિ સુધરી, પરંતુ ખાધ હજુ પણ યથાવત્ છે. પાકિસ્તાન હજુ પણ આયાત પર વધુ ડોલર ખર્ચી રહ્યું છે ઓગસ્ટમાં પાકિસ્તાને આશરે 6.64 અબજ ડોલરની ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓની આયાત કરી, જ્યારે તેની નિકાસ આશરે 3.33 અબજ ડોલરની રહી. એટલે કે પાકિસ્તાન વિદેશમાંથી જેટલા ડોલરની ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓ ખરીદી રહ્યું છે, તેટલા ડૉલર તે વેચાણથી કમાઈ શકતું નથી. જુલાઈ-ઓગસ્ટ 2026માં પાકિસ્તાનની કુલ ખાધ આશરે 54.3 કરોડ ડોલર રહી. અગાઉના નાણાકીય વર્ષની આ જ અવધિમાં આ ખાધ 85.3 કરોડ ડોલર હતી. આ પરથી જાણવા મળે છે કે બાહ્ય ખાતાની સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે, પરંતુ પાકિસ્તાનની વિદેશી ચલણની જરૂરિયાત હજુ પણ ઘણી વધારે છે. હવે સૌથી મોટો પડકાર અનામત જાળવી રાખવાનો પાકિસ્તાન માટે હવે માત્ર વિદેશી ચલણનો ભંડાર વધારવો જ પૂરતો નહીં હોય. આવનારા મહિનાઓમાં તેને આ ભંડાર જાળવી રાખવો પણ પડશે. આ માટે ત્રણ બાબતો મહત્વપૂર્ણ રહેશે: ખાસ કરીને ઓઈલના ભાવ વધે ત્યારે પાકિસ્તાનનું આયાત બિલ વધી શકે છે. તેનાથી તેના વિદેશી ચલણના ભંડાર પર ફરી દબાણ આવશે. દેવાના હપ્તાઓનું દબાણ પણ રહેશે રેકોર્ડ અનામત ભંડાર હોવા છતાં પાકિસ્તાને જૂનાં દેવા ચૂકવવાના છે. સપ્ટેમ્બરથી ડિસેમ્બર 2026 દરમિયાન તેણે ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF)ને અનેક ચુકવણીઓ કરવાની છે. પાકિસ્તાન અન્ય દેશો પાસેથી પણ નાણાકીય મદદ અને વિદેશી ચલણ મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. રોઇટર્સ મુજબ, પાકિસ્તાન ચીન સાથેની 30 અબજ યુઆનની કરન્સી સ્વેપ વ્યવસ્થાને 2027માં વધારવા પર વિચાર કરી રહ્યું છે. કરન્સી સ્વેપ બે દેશો વચ્ચેની એવી વ્યવસ્થા છે, જેમાં તેઓ નક્કી કરેલી શરતો પર એકબીજાની કરન્સી ઉપલબ્ધ કરાવે છે, જેથી જરૂરિયાતના સમયે વિદેશી કરન્સીની અછત ન સર્જાય. આ ઉપરાંત, પાકિસ્તાનની અમેરિકા સાથેની 10 અબજ ડોલરની એક્સચેન્જ સ્ટેબિલાઇઝેશન સુવિધા અંગે પણ વાતચીત ચાલી રહી છે. વિદેશી કરન્સીની અછત અથવા બજારમાં દબાણ ઊભું થાય ત્યારે આર્થિક સ્થિતિને સંભાળવા માટે મળતી આ એક નાણાકીય સુવિધા છે. આ ઉપરાંત પાકિસ્તાનનો 7 અબજ ડોલરનો IMF કાર્યક્રમ પણ ચાલુ છે.