પાકિસ્તાન, તુર્કિ, કતાર અને ઇન્ડોનેશિયા હવે સાથે મળીને હથિયારો બનાવશે. ચારેય દેશોએ બુધવારે કતારની રાજધાની દોહામાં બદ્ર કરાર કર્યો. આ અંતર્ગત હથિયારોનું સંયુક્ત ઉત્પાદન, સૈન્ય ટેક્નોલોજીનું આદાનપ્રદાન અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં તાલીમ તથા સંશોધન કરવામાં આવશે. મક્કા કરાર બાદ પાકિસ્તાનની મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા દેશો સાથેની આ વધતી ભાગીદારી પ્રદેશમાં નવા સંરક્ષણ સમીકરણો બનાવી શકે છે. તેનો હેતુ હથિયારો માટે અન્ય દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી અને પોતાની સૈન્ય શક્તિ વધારવાનો છે. ચારેય દેશોની અલગ-અલગ શક્તિઓ એકસાથે આવી કતારના સંરક્ષણ મંત્રાલય મુજબ, આ કરારનો હેતુ ચારેય દેશોની હથિયારો બનાવવાની ક્ષમતા વધારવી અને સંરક્ષણ ઉદ્યોગમાં પરસ્પર સહયોગ મજબૂત બનાવવાનો છે. આ અંતર્ગત ચારેય દેશો એકબીજાની મદદ માટે પોતાના સંસાધનો, ટેક્નોલોજી, કામદારો અને રોકાણનો ઉપયોગ કરશે. સંરક્ષણ ઉદ્યોગના નિષ્ણાત અર્દા મેહમુતોઉલુના મતે, ચારેય દેશોની પોતાની આગવી શક્તિ છે. આ વિશેષતાઓને જોડીને ચારેય દેશો હથિયારોના ઉત્પાદન અને તેમની જાળવણી માટે એક સંયુક્ત વ્યવસ્થા તૈયાર કરી શકે છે. ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સ્ટ્રેટેજિક સ્ટડીઝના રિસર્ચ એસોસિયેટ અલ્બર્ટ વિડાલના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાન અને ઇન્ડોનેશિયા તુર્કિ પાસેથી હથિયારો ખરીદવાની સાથે તેમનો અમુક હિસ્સો પોતાના દેશમાં પણ બનાવવા માગે છે. આનાથી તુર્કિની કંપનીઓને લાંબા સમય સુધી ઓર્ડર મળી શકે છે અને ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટી શકે છે. બીજી તરફ, પાકિસ્તાન અને ઇન્ડોનેશિયામાં રોજગારની નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે. કતાર આમાં રોકાણ દ્વારા મદદ કરી શકે છે. પહેલેથી ચાલી રહેલી સંરક્ષણ ભાગીદારીને વેગ મળશે તુર્કિના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ વિશ્વના વિકસિત સંરક્ષણ ઉદ્યોગોમાં સામેલ છે. તે પહેલેથી જ કતાર, પાકિસ્તાન અને ઇન્ડોનેશિયા સાથે અલગ-અલગ સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરી રહ્યો છે. કતાર અને તુર્કિએ ઑક્ટોબર 2025માં પણ સંરક્ષણ ઉદ્યોગમાં સહકાર માટે એક કરાર કર્યો હતો. પાક-તુર્કિનો યુદ્ધજહાજ પ્રોજેક્ટ પાકિસ્તાન અને તુર્કિ વચ્ચે યુદ્ધજહાજ બનાવવાની પરિયોજના છે. આ પરિયોજના હેઠળ ચાર યુદ્ધજહાજ બનાવવાના છે. તેમાંથી બે તુર્કિના ઇસ્તાંબુલમાં અને બે પાકિસ્તાનના કરાચી શિપયાર્ડમાં બનાવવાના છે. તેનાથી પાકિસ્તાનને પોતાના દેશમાં યુદ્ધજહાજ બનાવવાનો અનુભવ મળશે. ઇન્ડોનેશિયા-તુર્કિ વચ્ચે પણ કરારો છે ઇન્ડોનેશિયા અને તુર્કિ મળીને એક ટૅન્ક બનાવી રહ્યા છે. નવા કરારથી આવી અલગ-અલગ પરિયોજનાઓને એક સામાન્ય વ્યવસ્થા હેઠળ લાવવામાં મદદ મળી શકે છે. રોયલ યુનાઇટેડ સર્વિસિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સિનિયર રિસર્ચ ફેલો બુર્કુ ઓઝસેલિકના જણાવ્યા અનુસાર, તેનો હેતુ દરેક નવી સંરક્ષણ પરિયોજના માટે અલગ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાને બદલે હાલના કરારોને એક મજબૂત નેટવર્ક સાથે જોડવાનો છે. કતાર પહેલેથી જ તુર્કિમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે કતાર એક દાયકાથી વધુ સમયથી તુર્કિના સંરક્ષણ ઉદ્યોગમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ, 2017માં કતાર અને તેના પડોશી દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી વિવાદ દરમિયાન તુર્કિએ દોહામાં પોતાના સૈનિકો મોકલ્યા હતા. અમેરિકા પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી પણ હેતુ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આ કરારનું એક મોટું કારણ હથિયારો અને સૈન્ય તકનીક માટે અમેરિકા જેવા દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનું છે. તાજેતરના સંઘર્ષોમાં સામે આવ્યું છે કે અન્ય દેશો પાસેથી હથિયારો ખરીદવા પર પુરવઠામાં વિક્ષેપ અને તકનીકના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધો જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. અમેરિકા પાસે હથિયારોની અછતના અહેવાલોને કારણે પણ અન્ય દેશોને પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ શકે છે. ચેથમ હાઉસના મધ્ય પૂર્વ અને ઉત્તર આફ્રિકા કાર્યક્રમના એસોસિયેટ ફેલો બદ્ર મૂસા અલ-સૈફના જણાવ્યા મુજબ, ખાડી દેશોનો ઝુકાવ હવે એશિયા અને અન્ય વિકાસશીલ દેશો તરફ પણ વધી રહ્યો છે. તેઓ મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા દેશો સાથે સંરક્ષણ સંબંધો મજબૂત કરવામાં રસ દાખવી રહ્યા છે. સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કિ વચ્ચે પણ સંરક્ષણ કરાર સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કિએ ઓગસ્ટમાં મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ અંતર્ગત એક દેશ પરનો હુમલો ત્રણેય દેશો પરનો હુમલો માનવામાં આવશે. જોકે, તુર્કિના સૈનિકોને વિદેશમાં તૈનાત કરવા માટે સંસદની અલગથી મંજૂરી જરૂરી રહેશે. તેથી બુધવારે આ કરારને મંજૂરી માટે પોતાની સંસદમાં પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો. મક્કા કરાર અને દોહામાં થયેલા બદ્ર કરાર વચ્ચે એક મહત્ત્વપૂર્ણ તફાવત છે. મક્કા કરાર લશ્કરી સહયોગ અને સામૂહિક સુરક્ષા સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે બદ્ર કરારનો મુખ્ય ભાર હથિયારોના ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજીની વહેંચણી અને સંરક્ષણ ઉદ્યોગને મજબૂત બનાવવા પર છે.