શું તમારી સાથે પણ એવું થાય છે કે વારંવાર પાણી પીવા છતાં મોં સૂકું રહે છે? ખોરાક ગળવા માટે પાણીની જરૂર પડે છે અથવા રાત્રે મોં સૂકાઈ જવાને કારણે ઊંઘ ઊડી જાય છે? જો હા, તો તેને સામાન્ય તકલીફ સમજીને અવગણશો નહીં. આ ઝેરોસ્ટોમિયા એટલે કે ડ્રાય માઉથનું સંકેત હોઈ શકે છે. મોંમાં બનતી લાળ માત્ર ખોરાક ચાવવામાં અને ગળવામાં જ મદદ કરતી નથી, પરંતુ દાંતને સડવાથી બચાવવા, સ્વાદ અનુભવવામાં અને મોંને ચેપથી સુરક્ષિત રાખવામાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેની અછતને કારણે દાંતમાં કેવિટી, મોંમાંથી દુર્ગંધ અને ખાવા-પીવામાં તકલીફ થઈ શકે છે. તેથી આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં વાત કરીશું, ઝેરોસ્ટોમિયા એટલે કે ડ્રાય માઉથ વિશે. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. રોહિત શર્મા, સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ઇન્ટરનલ મેડિસિન, અપોલો સ્પેક્ટ્રા હોસ્પિટલ, જયપુર સવાલ- ઝેરોસ્ટોમિયા એટલે ડ્રાય માઉથ શું છે? જવાબ- આ એવી સ્થિતિ છે, જેમાં વ્યક્તિને મોઢામાં પૂરતી લાળ ન હોવાનો અથવા મોઢું સુકાઈ જવાનો અનુભવ થાય છે. લાળનું નિર્માણ મોઢામાં આવેલી સેલિવરી ગ્લૅન્ડ્સ એટલે કે લાળ બનાવતી ગ્રંથિઓમાં થાય છે. આ ગ્રંથિઓ મોઢાને ભીનું રાખવામાં, ખોરાક ચાવવામાં–ગળવામાં, સ્વાદનો અનુભવ કરવામાં અને મોઢું સ્વચ્છ રાખવામાં મદદ કરે છે. સવાલ- શું આ કોઈ આરોગ્ય સંબંધિત સ્થિતિ છે? જવાબ- હા, ડ્રાય માઉથ એક હેલ્થ કન્ડિશન છે, પરંતુ તે પોતાનામાં કોઈ બીમારી નથી. તેને શરીરમાં થતા ફેરફારો અથવા કોઈ અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા સાથે જોડાયેલા લક્ષણ તરીકે જોવામાં આવે છે. તેનું કારણ સામાન્ય પણ હોઈ શકે છે અને કોઈ બીમારી સાથે સંકળાયેલું પણ હોઈ શકે છે. સવાલ- મોઢામાં લાળ કેવી રીતે બને છે? તેનું બનવું કેમ જરૂરી છે? જવાબ- તેને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- લાળનું નિર્માણ શા માટે જરૂરી છે? સવાલ- ડ્રાય માઉથના સામાન્ય લક્ષણો કયા છે? જવાબ- તેનું એક મહત્વનું સંકેત એ છે કે પહેલાં જે ખોરાક સરળતાથી ગળી શકતા હતા, તે ખાવા માટે હવે પાણીની જરૂર પડવા લાગે. તેવી જ રીતે, લાંબા સમય સુધી બોલ્યા પછી મોઢામાં અસ્વસ્થતા અનુભવાય અથવા રાત્રે મોઢું સૂકાઈ જવાને કારણે ઊંઘ ઊડી જાય, તો પણ આ સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે. તમામ સંકેતો ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- વારંવાર તરસ લાગવી અને ડ્રાય માઉથ થવું શું એક જ વાત છે? જવાબ- ના, બંને એક જ વાત નથી. તરસ શરીરમાં પાણીની જરૂરિયાત અનુભવાવતું સંકેત છે, જ્યારે ડ્રાય માઉથમાં મોઢાની અંદર સૂકાપો અનુભવાય છે. લાળનું ઓછું બનવું અથવા મોઢામાં ભેજ ઓછો હોવાને કારણે આવું થઈ શકે છે. બંને સમસ્યાઓ એકસાથે થઈ શકે છે, જેમ કે ડિહાઇડ્રેશનમાં. પરંતુ કેટલાક લોકોને પૂરતું પાણી પીવા છતાં મોઢું સૂકાઈ જવાની ફરિયાદ રહે છે. સવાલ- ઝેરોસ્ટોમિયા એટલે કે ડ્રાય માઉથ થવાના સૌથી સામાન્ય કારણો કયા છે? જવાબ- ડ્રાય માઉથના સૌથી સામાન્ય કારણોમાં કેટલીક દવાઓની આડઅસર, શરીરમાં પાણીની ઊણપ અને સૂતી વખતે મોઢેથી શ્વાસ લેવાનો સમાવેશ થાય છે. ગ્રાફિકમાં બધા કારણો જુઓ- સવાલ- કોઈ વ્યક્તિને કેવી રીતે ખબર પડે કે તેનું મોઢું સામાન્ય કરતાં વધુ સુકાઈ રહ્યું છે? જવાબ- જો મોઢું ક્યારેક જ સુકાય અને પાણી પીવાથી અથવા કંઈક ખાધા પછી ઠીક થઈ જાય, તો તે અસ્થાયી હોઈ શકે છે. પરંતુ જો વારંવાર પાણી પીધા પછી પણ મોઢામાં ભેજ ન રહે, સૂકો ખોરાક ગળવામાં તકલીફ થાય અથવા રાત્રે વારંવાર મોઢું સુકાય, તો આ સતત ડ્રાય માઉથનું સંકેત હોઈ શકે છે. સવાલ- શું કેટલીક દવાઓના કારણે મોઢું સુકાઈ શકે છે? જવાબ- હા, ઘણી દવાઓની આડઅસર તરીકે મોઢું સુકાવાની સમસ્યા થઈ શકે છે, જેમ કે- આ દવાઓ લાળ બનવાની પ્રક્રિયાને અસર કરી શકે છે અથવા શરીરમાં પાણીની અછત વધારી શકે છે. જોખમ આ બાબત પર પણ આધાર રાખે છે કે કઈ દવા લેવામાં આવી રહી છે, તેની માત્રા કેટલી છે અને વ્યક્તિ એકસાથે કેટલી દવાઓ લઈ રહી છે. સવાલ- શું ડાયાબિટીસમાં પણ મોઢું સુકાવાની સમસ્યા થાય છે? જવાબ- હા, આવું થઈ શકે છે. તેને પોઇન્ટર્સથી સમજો- સવાલ- શું થાઇરોઇડ અથવા ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓમાં પણ મોં સુકાઈ શકે છે? જવાબ- હા, થાઇરોઇડ અને કેટલીક ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓમાં પણ મોં સુકાવાની સમસ્યા થઈ શકે છે. તેને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- થાયરોઇડની સમસ્યા: થાયરોઇડ હોર્મોનનું સ્તર અસંતુલિત થવાથી મોઢામાં શુષ્કતા અનુભવાઈ શકે છે. જોકે, દરેક થાયરોઇડના દર્દીમાં આવું થતું નથી. ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓ: આમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી પોતાના જ સ્વસ્થ ટિશ્યૂ પર હુમલો કરવા લાગે છે. તેનાથી લાળ બનાવતી ગ્રંથિઓ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. સ્જોગ્રેન સિન્ડ્રોમ: આ એક ઓટોઇમ્યુન બીમારી છે, જેમાં લાળ અને આંસુ બનાવતી ગ્રંથિઓ પ્રભાવિત થાય છે. તેનાથી મોઢા અને આંખોમાં સતત શુષ્કતા રહી શકે છે. સવાલ- શું તણાવ, ચિંતા અને ઊંઘ દરમિયાન મોઢું ખોલીને શ્વાસ લેવાથી આવું થાય છે? જવાબ- હા, તણાવ, ચિંતા અને સૂતી વખતે મોઢું ખોલીને શ્વાસ લેવાથી ડ્રાય માઉથની સમસ્યા થઈ શકે છે. તેને પોઇન્ટર્સથી સમજો- તણાવ અને ચિંતા: તણાવ દરમિયાન શરીરમાં થતા ફેરફારો લાળ બનવાની પ્રક્રિયાને અસર કરી શકે છે. તેનાથી મોઢું સુકાવું અથવા લાળ ઘટ્ટ થવાનો અનુભવ થઈ શકે છે. મોં ખોલીને સૂવું: રાત્રે મોંથી શ્વાસ લેતી વખતે હવા સતત મોંની અંદરથી પસાર થાય છે. તેનાથી મોંમાં ભેજ ઘટી શકે છે અને સવારે ઊઠ્યા પછી મોં સૂકું લાગશે. નાક બંધ હોવું: એલર્જી, શરદી અથવા નાકમાં અવરોધ હોય ત્યારે વ્યક્તિ મોંથી શ્વાસ લેવા લાગે છે. તેનાથી પણ મોં સૂકાઈ શકે છે. નસકોરાં અને સ્લીપ એપ્નિયા: કેટલાક લોકોમાં ઊંઘ દરમિયાન શ્વાસ લેવામાં અવરોધ અથવા નસકોરાંને કારણે મોં ખુલ્લું રહી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં વારંવાર મોં સૂકાવાની સમસ્યા થઈ શકે છે. સવાલ- શું ઉંમર વધવાની સાથે ડ્રાય માઉથનું જોખમ વધે છે? જવાબ- હા, કેટલાક લોકોમાં ઉંમર વધવાની સાથે લાળ ગ્રંથિઓની કાર્યક્ષમતા પ્રભાવિત થઈ શકે છે. સવાલ- લાળ ઓછું બનવાથી દાંત અને પેઢાં પર શું અસર પડે છે? જવાબ- લાળ મોઢામાં એસિડને નિયંત્રિત કરવામાં, ખોરાકના બાકી રહેલા કણોને દૂર કરવામાં અને દાંતના ઇનેમલને સુરક્ષિત રાખવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે લાળ ઓછી બને છે ત્યારે ઓરલ હેલ્થ સાથે જોડાયેલી ઘણી સમસ્યાઓનું જોખમ વધી જાય છે. ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- ડૉક્ટરો કેવી રીતે જાણે છે કે લાળ ઓછી બની રહી છે? જવાબ- તેને પૉઇન્ટર્સથી સમજો– લક્ષણોની માહિતી: મોઢું કેટલી વાર સુકાય છે, ખાવાનું ગળવામાં મુશ્કેલી થાય છે કે નહીં અને કઈ દવાઓ લો છો. મોઢાની તપાસ: મોઢામાં ભેજ, લાળનું પ્રમાણ, દાંત અને પેઢાંની સ્થિતિ તપાસવામાં આવે છે. લાળની તપાસ: જરૂર પડે ત્યારે નિર્ધારિત સમયમાં બનતી લાળનું પ્રમાણ માપવામાં આવે છે. અન્ય તપાસો: ડાયાબિટીસ અથવા ઑટોઇમ્યુન બીમારીની શંકા હોય તો સંબંધિત બ્લડ ટેસ્ટ કરાવી શકાય છે. સવાલ- તેની સારવાર કેવી રીતે કરવામાં આવે છે? જવાબ- ડ્રાય માઉથની સારવાર તેના કારણ અને લક્ષણોની ગંભીરતા પર આધાર રાખે છે. તેને પોઈન્ટર્સ દ્વારા સમજો- કારણની સારવાર: ડાયાબિટીસ અથવા અન્ય બીમારીને કારણે મોં સુકાઈ રહ્યું હોય, તો તેને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. દવાઓમાં ફેરફાર: કોઈ દવાની સાઇડ ઇફેક્ટને કારણે આવું થતું હોય તો ડૉક્ટર તેની માત્રામાં ફેરફાર કરી શકે છે અથવા બીજી દવા આપી શકે છે. લાળ વધારવાના ઉપાયો: શુગર-ફ્રી ચ્યુઇંગ ગમ અથવા લાળ વધારતી દવાઓનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. મોંમાં ભેજ જાળવી રાખવો: જરૂર પડે ત્યારે ડૉક્ટર સેલાઇવા સબ્સ્ટિટ્યુટ એટલે કે કૃત્રિમ લાળવાળા ઉત્પાદનોની સલાહ આપી શકે છે. સવાલ- મોંની ડ્રાયનેસ દૂર કરવા માટે ઘરે શું કરી શકાય? જવાબ- મોઢાની ડ્રાયનેસ દૂર કરવા માટે કેટલાક સરળ ઉપાયો અપનાવી શકાય છે. તમામ ઘરેલુ ઉપાયો ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- કયા લક્ષણોમાં ડૉક્ટરને બતાવવું જરૂરી છે? જવાબ- આ લક્ષણોમાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે- **************** ગ્રાફિક્સ- મહેન્દ્ર વર્મા