પેટમાં દુખાવો, ઊબકા અને ઊલટી થવી જેવી સમસ્યાઓને લોકો ઘણી વાર ગેસ અથવા અપચો સમજીને અવગણે છે. પરંતુ ઘણી વખત તેની પાછળ ‘પેન્ક્રિયાટાઇટિસ’ જેવી ગંભીર બીમારી હોઈ શકે છે. આ પેન્ક્રિયાસ (અગ્ન્યાશય)માં થતી સોજાની સ્થિતિ છે. પેન્ક્રિયાસ ખોરાક પચાવવામાં અને બ્લડ શુગર નિયંત્રિત રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે તેમાં સોજો આવે છે, ત્યારે અનેક પ્રકારની આરોગ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. ‘ગ્લોબલ બર્ડન ઑફ ડિસીઝ’ (GBD) અનુસાર, ભારતમાં પેન્ક્રિયાટાઇટિસના દર્દીઓની સંખ્યા 1990માં આશરે 2.3 લાખ હતી, જે 2021માં વધીને 5.2 લાખ થઈ ગઈ. એટલે કે 31 વર્ષમાં કેસોમાં આશરે 126%નો વધારો થયો છે. આથી આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં પેન્ક્રિયાટાઇટિસ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત– ડૉ. અશોક કુમાર, સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ, HOD, ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજી, ધર્મશિલા નારાયણા સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ, દિલ્હી સવાલ- પેન્ક્રિયાસ શું છે? શરીરમાં તેનું શું કામ છે? જવાબ- આને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- સવાલ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસ શું હોય છે? જવાબ- પોઇન્ટર્સથી સમજો- સવાલ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસ કેટલા પ્રકારનો હોય છે? જવાબ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસ મુખ્યત્વે બે પ્રકારનો હોય છે- 1. એક્યુટ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ 2. ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસ સવાલ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસ શા માટે થાય છે? જવાબ- તેની સૌથી સામાન્ય કારણો ગૉલસ્ટોન (પિત્તાશયની પથરી) અને વધુ પડતું દારૂ પીવું છે. ગૉલસ્ટોન પૅન્ક્રિયાટિક ડક્ટને બ્લૉક કરી શકે છે. તેના કારણે પાચન એન્ઝાઇમ બહાર નીકળી શકતા નથી અને પૅન્ક્રિયાસમાં જ સક્રિય થઈને તેને નુકસાન પહોંચાડવા લાગે છે. ગ્રાફિકમાં પૅન્ક્રિયાટાઇટિસના તમામ કારણો જુઓ- સવાલ- આ માટે લોકોની જીવનશૈલી અને આદતો કેટલી જવાબદાર છે? જવાબ- ઘણા કિસ્સાઓમાં ખરાબ જીવનશૈલી તેનો જોખમ વધારે છે, જેમ કે- સવાલ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસના શરૂઆતના લક્ષણો શું છે? જવાબ- તેનું પ્રારંભિક લક્ષણ પેટના ઉપરના ભાગમાં દુખાવો છે. આ દુખાવો અચાનક શરૂ થઈ શકે છે અને ઘણી વાર પીઠ સુધી ફેલાઈ શકે છે. ગ્રાફિકમાં તમામ પ્રારંભિક લક્ષણો જુઓ- સવાલ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસના ગંભીર લક્ષણો શું છે? જવાબ- પેન્ક્રિયાસમાં સતત સોજો વધવા પર કેટલાક એવા લક્ષણો દેખાઈ શકે છે, જે તબીબી કટોકટીની સ્થિતિ હોય છે. ગ્રાફિકમાં પેન્ક્રિયાટાઇટિસના ગંભીર લક્ષણો જુઓ- સવાલ- શું પેન્ક્રિયાટાઇટિસ ગંભીર અને જીવલેણ બીમારી છે? જવાબ- હા, જો સોજો વધુ વધી જાય તો અનેક પ્રકારની જટિલતાઓ થઈ શકે છે- સવાલ- કયા લોકોને પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું જોખમ વધુ હોય છે? જવાબ- કેટલાક લોકોમાં તેનું જોખમ અન્ય લોકોની તુલનામાં વધુ હોય છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું નિદાન કેવી રીતે થાય છે? જવાબ- ડૉક્ટર સૌથી પહેલાં દર્દીનાં લક્ષણો અને મેડિકલ હિસ્ટ્રીના આધારે શારીરિક તપાસ કરે છે. પેન્ક્રિયાટાઇટિસની આશંકા હોય ત્યારે પુષ્ટિ કરવા માટે કેટલાક બ્લડ અને ઇમેજિંગ ટેસ્ટ કરાવવામાં આવે છે. બીમારીની ગંભીરતા સમજવા માટે અન્ય તપાસો પણ કરાવી શકાય છે, જેમ કે- સવાલ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસની સારવાર કેવી રીતે થાય છે? જવાબ- આ બાબત રોગ કેટલો ગંભીર છે અને તેનું કારણ શું છે તેના પર નિર્ભર કરે છે. સવાલ- આ બીમારીમાં કઈ વસ્તુઓ બિલકુલ ન ખાવી જોઈએ અને શું ખાઈ શકાય? જવાબ- આને ગ્રાફિક દ્વારા સમજો- સવાલ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસનો ડાયાબિટીસ સાથે શું સંબંધ છે? જવાબ- જો સોજો લાંબા સમય સુધી રહે અથવા વારંવાર થાય, તો પેન્ક્રિયાઝની કાર્યક્ષમતા પર અસર થાય છે. તેનાથી શરીરમાં બ્લડ શુગરનું સંતુલન ખોરવાય છે અને ડાયાબિટીસનું જોખમ વધે છે. સવાલ- પેન્ક્રિયાટાઇટિસથી બચવા માટે શું કરવું? જવાબ- કેટલીક સ્વસ્થ આદતો અપનાવીને પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું જોખમ ઘણી હદ સુધી ઘટાડી શકાય છે, જેમ કે- પૅન્ક્રિયાટાઇટિસ સાથે જોડાયેલી સામાન્ય માન્યતાઓ અને હકીકતો મિથ 1- પેટમાં થતો દરેક દુખાવો પૅન્ક્રિયાટાઇટિસ હોઈ શકે છે. ભ્રમ- પેટમાં દુખાવાનાં અનેક કારણો હોઈ શકે છે, જેમ કે ગેસ, અપચો, અલ્સર અથવા ગોલસ્ટોન. તેથી માત્ર પેટના દુખાવાના આધારે પેન્ક્રિયાટાઇટિસની ઓળખ કરી શકાતી નથી. મિથ 2- માત્ર દારૂ પીનારા લોકોને જ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ થાય છે. હકીકત – ગોલસ્ટોન, હાઈ ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ, કેટલીક દવાઓ, ચેપ અને જિનેટિક પરિબળો પણ પેન્ક્રિયાટાઇટિસનું કારણ બની શકે છે. મિથ 3- દુબળા-પાતળા લોકોને પેન્ક્રિયાટાઇટિસ થઈ શકતો નથી. હકીકત- આ બીમારી કોઈપણ ઉંમર અને વજન ધરાવતી વ્યક્તિને થઈ શકે છે. મિથ 4- પેન્ક્રિયાટાઇટિસ હંમેશાં અચાનક અને તીવ્ર દુખાવા સાથે જ થાય છે. હકીકત- એક્યુટ પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં દુખાવો અચાનક થઈ શકે છે. પરંતુ ક્રોનિક પેન્ક્રિયાટાઇટિસમાં લક્ષણો ધીમે-ધીમે વિકસિત થઈ શકે છે અને દુખાવો વારંવાર અથવા લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે. મિથ 5- ઘરેલું ઉપચાર કરીને પેન્ક્રિયાટાઇટિસ મટાડી શકાય છે. તથ્ય- ઘરેલુ ઉપચારો પર નિર્ભર રહેવું જોખમી બની શકે છે.