પ્રશ્ન- હું 42 વર્ષનો છું. મારા બે બાળકો છે- 13 વર્ષનો દીકરો અને 9 વર્ષની દીકરી. બંનેને એકબીજા સાથે બિલકુલ બનતું નથી. સવારે શાળાએ જવા નીકળવાથી લઈને રાત્રે સૂવા સુધી બંને વચ્ચે કોઈ ને કોઈ વાતે દલીલ અને ઝઘડો થતો રહે છે. હવે તો તેઓ સાથે બેસીને જમવા પણ તૈયાર નથી. ઘરમાં હંમેશાં તણાવનું વાતાવરણ રહે છે અને આ કારણે અમે પતિ-પત્ની પણ પરેશાન રહેવા લાગ્યાં છીએ. ઘણી વાર ગુસ્સામાં અમે બાળકોને ઠપકો આપીએ છીએ, પરંતુ તેનાથી પણ કોઈ ફરક પડતો નથી. શું ભાઈ-બહેન વચ્ચે ઝઘડો થવો સામાન્ય છે? શું આ ઝઘડા ભવિષ્યમાં તેમના સંબંધોને પણ અસર કરી શકે છે? માતા-પિતા તરીકે અમારે શું કરવું જોઈએ, જેથી તેમની વચ્ચે સહકાર અને આત્મીયતા વધે? નિષ્ણાત- ડૉ. અમિતા શ્રૃંગી, સાયકોલોજિસ્ટ, ફેમિલી એન્ડ ચાઇલ્ડ કાઉન્સેલર, જયપુર જવાબ- જો ઘરમાં બે બાળકો હોય, તો તેમની વચ્ચે ક્યારેક ઝઘડો કે નોકઝોક થવી બિલકુલ સામાન્ય છે. રમકડાં, ટીવીનું રિમોટ, મનપસંદ ભોજન, રૂમની શ્રેષ્ઠ જગ્યા અથવા માતા-પિતાનું ધ્યાન- આવી નાની-નાની બાબતો માટે ભાઈ-બહેન વચ્ચે દલીલ થવી સામાન્ય પણ છે અને સ્વાભાવિક પણ. આ તેમના વિકાસનો જ એક ભાગ છે. તેનાથી તેઓ પોતાની વાત રજૂ કરવી, સમાધાન કરવું અને પરસ્પરના મતભેદો ઉકેલવા શીખે છે. પરંતુ તમે લખ્યું છે તેમ, હવે બંને વચ્ચેનો આ સામાન્ય ઝઘડો રહ્યો નથી. તમે લખ્યું છે- આવી સ્થિતિમાં તેને માત્ર ‘ભાઈ-બહેનનો સામાન્ય ઝઘડો’ કહીને અવગણવું જોઈએ નહીં. ભાઈ-બહેન વચ્ચે ઝઘડાના મુખ્ય કારણો તમારા બાળકોની ઉંમર 13 અને 9 વર્ષ છે. બંને અલગ-અલગ વિકાસના તબક્કામાં છે. મોટા દીકરામાં કિશોરાવસ્થાની શરૂઆત થઈ રહી છે, જ્યાં તે પોતાની ઓળખ અને વ્યક્તિગત જગ્યા ઇચ્છે છે. બીજી તરફ, 9 વર્ષની દીકરી હજુ પણ પરિવાર સાથે વધુ જોડાણ અને ધ્યાન ઇચ્છે છે. આ અલગ-અલગ જરૂરિયાતોને કારણે ટકરાવ વધવો સ્વાભાવિક છે. પરંતુ જો આ ટકરાવ સતત થઈ રહ્યો હોય, તો માતા-પિતાએ વચ્ચે માત્ર ‘જજ’ની નહીં, પરંતુ ભાવનાત્મક કોચની ભૂમિકા ભજવવી પડશે. તમારે આ કેસમાં બંને વચ્ચેના સંઘર્ષનું કારણ શું છે તે સમજવાનો પ્રયાસ કરવો પડશે. કયા કારણોસર બંને વચ્ચેનું અંતર વધ્યું છે? સાથે જ ભાઈ-બહેન વચ્ચેના ઝઘડાના તમામ સંભવિત કારણોનો એક અવલોકન જરૂરી છે. તેને ગ્રાફિકમાં જોઈએ- ભાઈ-બહેનના ઝઘડાની સંબંધો પર અસર જો બંને વચ્ચે લાંબા સમય સુધી સતત અપમાન, કડવાશ અને દુશ્મનીનું વાતાવરણ જળવાઈ રહે, તો તેની અસર ભવિષ્યના સંબંધો પર પણ પડી શકે છે. જો બાળપણમાં જ ઘણી વધારે અંતર બની જાય તો ઘણી વાર પુખ્ત વયના થયા પછી પણ એ અંતર સમાપ્ત થતું નથી. ચાઇલ્ડ સાઇકોલોજી કહે છે કે, બાળપણમાં ભાઈ-બહેન વચ્ચે સહકાર અને વિશ્વાસનો સંબંધ હોય તો આગળ જતાં આ બાબત તેમના સંઘર્ષ વ્યવસ્થાપન કૌશલ્યને અસર કરે છે. ભાઈ-બહેનના ઝઘડામાં માતા-પિતાએ શું કરવું? જો ઝઘડો નાનો હોય, તો બાળકોને પોતે જ તેને ઉકેલવાની અને સુધારવાની તક આપવી જોઈએ. પરંતુ જો- તો માતા-પિતાએ દરમિયાનગીરી કરવી જોઈએ. ધ્યાન રાખો, દરમિયાનગીરીનો અર્થ ચુકાદો સંભળાવવો નહીં, પરંતુ ઉકેલ શીખવવો છે. આ સંકેતોને ગંભીરતાથી લો અને આવું થાય ત્યારે તરત જ પેરેન્ટલ હસ્તક્ષેપ કરો- પેરેન્ટ્સની સામાન્ય ભૂલો ઘણા માતા-પિતા અજાણતાં કેટલીક એવી વાતો કહી દે છે, જે ઝઘડાને વધુ વધારી શકે છે, જેમ કે- આવાં વાક્યો બાળકોને સમસ્યાનો ઉકેલ શીખવતાં નથી, પરંતુ તેમને એકબીજાના પ્રતિસ્પર્ધી બનાવી શકે છે. તેથી જો બાળકો ઝઘડે તો ક્યારેય પણ તેમની વચ્ચે સરખામણી ન કરો. બાળકોની લાગણીઓને સમજો ઉપરથી જોતાં એવું લાગે છે કે બાળકો વચ્ચેનો ઝઘડો રમકડાં, ટીવી અથવા રૂમને લઈને થયો છે, પરંતુ વાસ્તવિક કારણ કંઈક બીજું હોય છે, જેમ કે- તેથી માત્ર વર્તન જ નહીં, પરંતુ તેની પાછળની લાગણીને સમજવી પણ જરૂરી છે. ભાઈ-બહેનનો ઝઘડો પૂરો થયા બાદ પેરેન્ટ્સે કેટલાક જરૂરી પગલાં લેવા જોઈએ- ભાઈ-બહેન વચ્ચેનો સ્નેહ કેવી રીતે વધારવો? આ સમસ્યાને ઉકેલવા અને બાળકો વચ્ચેનો સ્નેહ વધારવા માટે પેરેન્ટ્સે જ સમજદારી અને પરિપક્વતા સાથે કેટલાક પગલાં લેવા પડશે. હું અહીં તમને 5 મૂળભૂત બાબતો જણાવી રહી છું. 1. સરખામણી સંપૂર્ણપણે બંધ કરો 2. બંને સાથે અલગ-અલગ સમય વિતાવો 3. ટીમવર્કવાળા કામ આપો બાળકોને એવા કામ આપો, જે બંને સાથે મળીને કરે, જેમ કે- જ્યારે બાળકો સાથે મળીને કોઈ લક્ષ્ય પર કામ કરે છે, ત્યારે તેમની વચ્ચે સહયોગ વધે છે. 4. વિવાદ ઉકેલવાની ભાષા શીખવો બાળકોને વિવાદ ઉકેલવાની ભાષા શીખવો. તેમને પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાની અને પોતાની ભાવનાઓને શબ્દોમાં રજૂ કરવાની કળા શીખવો. જેમ કે, સામેની વ્યક્તિ પર આરોપ મૂકવાને બદલે પોતાની તકલીફ કેવી રીતે વ્યક્ત કરવી. કેટલાક ઉદાહરણો: આવું ન કહો: “તમે હંમેશા મારી વસ્તુઓ છીનવી લો છો.” તેના બદલે કહો: “તેં મારી વસ્તુ પૂછ્યા વિના લઈ લીધી, તેથી મને ખરાબ લાગ્યું.” આવું ન કહો: “તમે ક્યારેય મારી વાત સાંભળતા નથી.” તેના બદલે કહો: “તમે મારી વાત પૂરી સાંભળો તો મને સારું લાગશે.” આવું ન કહો: “તમે બહુ હેરાન કરો છો.” તેના બદલે કહો: “જ્યારે તમે આવું કરો છો, ત્યારે મને ગુસ્સો આવે છે. આપણે આનો ઉકેલ કેવી રીતે લાવી શકીએ?” આવું ન કહો: “તેં મારી રમત બગાડી નાખી.” તેના બદલે કહો: “મારી રમત અટકી ગઈ, તેથી મને દુઃખ થયું. શું આપણે ફરીથી શરૂ કરી શકીએ?” આ ભાવનાત્મક સંવાદની શરૂઆત છે. 5. બધા માટે એક નિયમ બનાવો આખા પરિવાર સાથે બેસીને કેટલાક નિયમો નક્કી કરો, જેમ કે- જ્યારે નિયમો આખા પરિવાર માટે હોય છે, ત્યારે બાળકોને તે વધુ સ્વીકાર્ય લાગે છે. મોટું બાળક કિશોર છે, તેથી… નિષ્ણાતની મદદ ક્યારે લેવી? જો- તો ચાઇલ્ડ સાઇકોલોજિસ્ટ અથવા ફેમિલી કાઉન્સેલરની સલાહ લેવી યોગ્ય રહેશે. યાદ રાખો ભાઈ-બહેન વચ્ચે મતભેદ થવો સામાન્ય છે. પરંતુ સંબંધમાં સન્માન, વિશ્વાસ અને સહકાર જાળવી રાખવાનું શીખવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. માતા-પિતાનું કામ દરેક ઝઘડાનો નિર્ણય સંભળાવવાનું નહીં, પરંતુ બાળકોને એ શીખવવાનું છે કે અસહમતિ હોવા છતાં એકબીજાની વાત કેવી રીતે સાંભળવી, લાગણીઓ કેવી રીતે વ્યક્ત કરવી અને ઉકેલ કેવી રીતે શોધવો.