સવાલ- હું 36 વર્ષનો છું અને મુંબઈમાં રહું છું. મારો 4 વર્ષનો દીકરો છે. તેના જન્મ પછીથી અમારું જીવન સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયું છે. હવે અમારો મોટાભાગનો સમય તેની સંભાળ, શાળા, ખાવા-પીવા અને રોજિંદી જરૂરિયાતોમાં પસાર થઈ જાય છે. દિવસ પૂરો થતાં-થતાં અમે બંને એટલા થાકી જઈએ છીએ કે એકબીજા સાથે યોગ્ય રીતે વાત કરવાની પણ ઊર્જા બચતી નથી. અમારા વચ્ચે હવે નાની-નાની વાતો પર દલીલો થવા લાગી છે. ક્યારેક બાળકની સામે પણ ગુસ્સો બહાર આવી જાય છે. મને લાગે છે કે સારા માતા-પિતા બનવાની કોશિશમાં અમે સારા જીવનસાથી બનવાનું ભૂલતા જઈ રહ્યા છીએ. શું સતત રહેતો પેરેન્ટિંગનો તણાવ પતિ-પત્નીના સંબંધને નબળો બનાવી શકે છે? બંને વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું? એક્સપર્ટ- ડૉ. અમિતા શ્રૃંગી, સાયકોલોજિસ્ટ, ફેમિલી એન્ડ ચાઇલ્ડ કાઉન્સેલર, જયપુર જવાબ- બાળકનો જન્મ કોઈપણ પરિવારમાં સૌથી ખુશીનો પળ હોય છે. પરંતુ એ પણ સાચું છે કે બાળકના આગમન પછી પતિ-પત્નીનું જીવન સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જાય છે. પહેલાં જે સમય એકબીજા માટે હતો, તેની જગ્યા હવે બાળકની જરૂરિયાતો લઈ લે છે. ઊંઘ પૂરી થતી નથી, જવાબદારીઓ વધી જાય છે, આર્થિક અને માનસિક દબાણ પણ વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ઘણા દંપતી એવું અનુભવે છે કે સારા માતા-પિતા બનવાની કોશિશમાં તેઓ સારા જીવનસાથી બનવાનું ક્યાંક પાછળ છોડી રહ્યા છે. તમે જે પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છો, તે ખૂબ જ સામાન્ય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને પેરેન્ટિંગ સ્ટ્રેસ અથવા પેરેન્ટલ બર્નઆઉટની શરૂઆત માનવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તમે તમારા બાળકને પ્રેમ કરતા નથી. તેનો અર્થ માત્ર એટલો છે કે લાંબા સમય સુધી સતત જવાબદારીઓ નિભાવવાને કારણે તમારી ભાવનાત્મક ઊર્જા ઓછી થતી જઈ રહી છે. જો આ તણાવને સમયસર સમજવામાં ન આવે તો તેની અસર માત્ર પતિ-પત્નીના સંબંધ પર જ નહીં, પરંતુ બાળકના ભાવનાત્મક વિકાસ પર પણ પડી શકે છે. સંશોધન કહે છે કે બાળક માટે સૌથી સુરક્ષિત વાતાવરણ એ જ હોય છે, જ્યાં તેના માતા-પિતા એકબીજા પ્રત્યે સન્માન, સહયોગ અને લાગણી દર્શાવે છે. પેરેન્ટલ બર્નઆઉટ કેમ થાય છે? ઘણીવાર પતિ-પત્ની વિચારે છે કે તેઓ પહેલાં આવા નહોતા. હવે દરેક નાની વાત પર દલીલ કેમ થઈ જાય છે? અહીં વાસ્તવમાં સમસ્યા હંમેશાં તે નાની ઘટના નથી હોતી, પરંતુ તેની પાછળ ઘણા મહિનાઓ–વર્ષોથી એકઠો થયેલો થાક હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે- આવી નાની-નાની ઘટનાઓ પર પ્રતિક્રિયા જરૂર કરતાં વધારે થઈ જાય છે, કારણ કે બંને પહેલેથી જ ભાવનાત્મક રીતે થાકેલા હોય છે. ચાઇલ્ડ સાઇકોલોજી જણાવે છે કે જ્યારે માતા-પિતા સતત તણાવમાં રહે છે, ત્યારે બાળક માટે તેમની ઇમોશનલ અવેલેબિલિટી પણ ઘટી જાય છે. તેઓ ઝડપથી ચીડાઈ શકે છે, તેમનો ધૈર્ય ઓછો થઈ શકે છે અને બાળકની નાની એવી ભૂલ પર પણ તેમને વધારે ગુસ્સો આવી શકે છે. પેરેન્ટલ બર્નઆઉટની બાળક પર અસર 4 વર્ષની ઉંમરે બાળક શબ્દો કરતાં ઘરનું વાતાવરણ વધુ સમજે છે. જો તે વારંવાર જુએ છે કે- આ સ્થિતિમાં તે પોતાને અસુરક્ષિત અનુભવવા લાગે છે. ઘણા બાળકો આવા વાતાવરણમાં- શું સારા પેરેન્ટ બનવા માટે પોતાને ભૂલી જવું જરૂરી છે? ના. આ જ સૌથી મોટી ગેરસમજ છે. ઘણા માતા-પિતા વિચારે છે કે બાળકની દરેક જરૂરિયાત પૂરી કરવી એ જ સારી પેરેન્ટિંગ છે. પરંતુ સંશોધનો દર્શાવે છે કે બાળકને સૌથી વધુ જરૂર ભાવનાત્મક રીતે ઉપલબ્ધ અને સંતુલિત માતા-પિતાની હોય છે, ન કે હંમેશાં પોતાને થકવી નાખતા માતા-પિતાની. તેથી યાદ રાખો- ”ખુશ માતા-પિતા જ બાળકનો સૌથી મજબૂત પાયો હોય છે.” સંતુલન કેવી રીતે બનાવવું? બાળકના સ્વસ્થ ઉછેર માટે પેરેન્ટિંગની જવાબદારીઓ અને કપલ તરીકે એકબીજા પ્રત્યેની પોતાની જવાબદારીઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું ખૂબ જ જરૂરી છે. એટલું જ જરૂરી, જેટલું ઝાડને દરરોજ પાણી આપવું. તેથી તેને સ્વાર્થ નહીં, પરંતુ પોતાની મૂળભૂત જવાબદારી સમજો. 1. પોતાના સંબંધને પણ ‘પરિવારની જરૂરિયાત’ માનો પતિ-પત્નીએ પોતાના સંબંધને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ, કારણ કે જ્યારે પતિ-પત્ની વચ્ચે પ્રેમ અને જોડાણ હોય છે ત્યારે પરિવાર પણ મજબૂત બને છે. બાળક પ્રેમ અને સુરક્ષા અનુભવે છે. તેનો માનસિક–ભાવનાત્મક વિકાસ વધુ સારો થાય છે. 2. દરરોજ ફક્ત 15 મિનિટ એકબીજા માટે કાઢો આ સમય- આ સમય ફક્ત એકબીજા માટે હોવો જોઈએ. આ સમયે એકબીજાને પૂછો- સાંભળવામાં આ એક નાનકડી આદત લાગે છે. તેનાથી ભાવનાત્મક અંતર ઓછું થાય છે. પરસ્પર પ્રેમ અને કાળજી વધે છે. 3. જવાબદારીઓ સમાન રીતે વહેંચો જ્યારે એક વ્યક્તિને લાગે છે કે બધો ભાર તેના પર જ છે, ત્યારે નિરાશા વધવી સ્વાભાવિક છે. તેથી દર અઠવાડિયે બેસીને નક્કી કરો- કામ વહેંચવાથી માત્ર સુવિધા જ નહીં, સંબંધમાં સન્માન પણ વધે છે. 4. બાળકની સામે એકબીજાને દોષ ન આપો કોઈ બાબતે મતભેદ હોય તો પછી એકાંતમાં વાત કરો. બાળકની સામે એકબીજાને દોષ ન આપો, આક્ષેપ ન કરો. મતભેદ પણ શાંતિથી વ્યક્ત કરો. બાળક માતા-પિતાના સંબંધ અને સંવાદ કરવાની રીતથી જ સ્વસ્થ સંવાદ શીખે છે. 5. પોતાનું પણ ધ્યાન રાખો સેલ્ફ-કેર કોઈ વૈભવી વસ્તુ નથી. જો તમે સતત થાકેલા રહેશો તો ધીરજ પણ ઓછી થશે. તેથી- જ્યારે માતા-પિતા માનસિક રીતે સ્વસ્થ હોય છે, ત્યારે બાળક પણ વધુ સુરક્ષિત અનુભવે છે. નિષ્ણાતની મદદ ક્યારે લેવી જોઈએ? જો- તો કપલ કાઉન્સેલિંગ અથવા ફેમિલી થેરાપી લેવામાં મોડું કરવું જોઈએ નહીં. યાદ રાખો બાળકને માત્ર સારા માતા-પિતા જ નહીં, પરંતુ એવા માતા-પિતા જોઈએ, જેઓ એકબીજા સાથે સન્માન, સહયોગ અને ભાવનાત્મક જોડાણ જાળવી રાખે. પતિ-પત્નીનો સંબંધ અને પેરેન્ટિંગ એકબીજાના વિરોધી નથી, પરંતુ એકબીજાને મજબૂત બનાવનારા સ્તંભો છે. જ્યારે તમે તમારા સંબંધની કાળજી રાખો છો, ત્યારે હકીકતમાં તમારા બાળકના ભાવનાત્મક ભવિષ્યને પણ સુરક્ષિત બનાવી રહ્યા હો છો. ************
ગ્રાફિક્સ- અજીત સિંહ