“દિલ તો બચ્ચા હૈ જી…” ગુલઝારે લખેલું આ ગીત સાંભળતાં જ એક નિર્દોષ, જિદ્દી અને ભાવુક દિલની છબી ઊભી થાય છે. દિલ આપણી ફિલ્મોમાં છે, શાયરીમાં છે અને રોજબરોજની ભાષામાં પણ છે. આપણે ‘દિલ લગાવીએ છીએ’, ‘દિલ તૂટે છે’, ‘દિલ જીતીએ છીએ’ અને ક્યારેક કોઈ વાતને ‘દિલ પર પણ લઈ લઈએ છીએ’. પ્રસિદ્ધ ફ્રેન્ચ પુસ્તક ‘ધ લિટલ પ્રિન્સ’માં લખ્યું છે, “સ્પષ્ટ રીતે જોવા માટે દિલથી જોવું પડે છે.” કદાચ તેથી જ સદીઓથી મનુષ્યે હૃદયને માત્ર શરીરના એક અંગ તરીકે નહીં, પરંતુ જીવનના કેન્દ્ર તરીકે જોયું છે. પરંતુ એક વિસંગતિ પણ છે. “જે હૃદયને આપણે પ્રેમ, લાગણીઓ અને સંવેદનાઓનું ઘર માનીએ છીએ, તેના સ્વાસ્થ્ય વિશે ઘણી વાર સૌથી ઓછું વિચારીએ છીએ.” હૃદયની એક ખાસિયત એ પણ છે કે તે બહુ ઓછી ફરિયાદ કરે છે. જ્યારે આપણે કલાકો સુધી ખુરશી સાથે ચોંટેલા રહીએ છીએ, મોડી રાત સુધી મોબાઇલ ચલાવીએ છીએ અથવા તણાવને જીવનનો એક ભાગ માની લઈએ છીએ, ત્યારે પણ તે અટક્યા વિના પોતાનું કામ કરતું રહે છે. આ જ કારણ છે કે હૃદયરોગ ઘણી વાર અચાનક થતો નથી. તે વર્ષો સુધી આપણી આદતોનો હિસાબ જમા કરતો રહે છે. આજે ‘વર્લ્ડ હાર્ટ ડે’ છે. આ અવસરે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં હૃદયના સ્વાસ્થ્ય વિશે વિગતવાર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. પ્રદીપ કુમાર નાયક, ડિરેક્ટર, હેડ- કાર્ડિયોલોજી, ધર્મશિલા નારાયણા સુપર સ્પેશિયાલિટી હૉસ્પિટલ, દિલ્હી પ્રશ્ન- આપણી કઈ આદતો હાર્ટની સૌથી મોટી દુશ્મન છે? જવાબ- વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO) મુજબ, હાર્ટ ડિઝીઝના મોટાભાગના કેસ પાછળ એવા જોખમી પરિબળો હોય છે, જેના પર આપણું નિયંત્રણ હોય છે. એટલે કે આપણી રોજિંદી જીવનશૈલી હાર્ટ હેલ્થ પર મોટી અસર કરે છે. ઘણી આદતો ધીમે-ધીમે હાર્ટ અને બ્લડ વેસલ્સને અસર કરે છે. તેનાથી હાર્ટ પર વધારાનું દબાણ પડે છે. ગ્રાફિકમાં બધી ટેવ જોઈએ- પ્રશ્ન- લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવું હૃદયને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે? જવાબ- તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- જો આપણે દરરોજ કસરત કરીએ, તો શું લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાના નુકસાનથી બચી શકાય છે? જવાબ- નહીં, જો કોઈ વ્યક્તિ દરરોજ 30-60 મિનિટ વર્કઆઉટ કરે છે, પરંતુ બાકીનો સમય મોટાભાગે બેસી રહે છે, તો તેના હૃદય પર તેની નકારાત્મક અસર પડે છે. તેથી હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે આખો દિવસ સક્રિય રહેવું જરૂરી છે. પ્રશ્ન- મોડી રાત સુધી મોબાઇલ ચલાવવાથી હૃદયને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચે છે? જવાબ- મોબાઇલ સ્ક્રીનમાંથી નીકળતો પ્રકાશ બોડી ક્લોકને અસર કરે છે. આના કારણે ઊંઘ આવવામાં વિલંબ થઈ શકે છે. સતત ખરાબ ઊંઘની અસર બ્લડ પ્રેશર, બ્લડ શુગર, વજન અને સ્ટ્રેસ લેવલ પર પડે છે. સમય જતાં આ તમામ ફેરફારો હૃદયરોગનું જોખમ વધારે છે. પ્રશ્ન- ઊંઘ પૂરી ન થવાથી અથવા ઊંઘની ગુણવત્તા ખરાબ હોવાથી હૃદય પર ભાર કેવી રીતે વધે છે? જવાબ- આને પોઇન્ટર્સથી સમજીએ- પ્રશ્ન- શું દરરોજ બહારનું ખાવાથી હાર્ટ ડિઝીઝનું જોખમ વધી જાય છે? જવાબ- હા, બહારના ઘણા ખોરાકમાં મીઠું, ખાંડ અને બિનઆરોગ્યપ્રદ ચરબીનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. જો દરરોજ આવો આહાર લો છો, તો ધીમે-ધીમે ધમનીઓ અને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસર પડે છે. પ્રશ્ન- શું ઓછું પાણી પીવાનો પણ હૃદય સાથે કોઈ સંબંધ છે? જવાબ- હા, તેને આ રીતે સમજીએ- પ્રશ્ન- શું ગુસ્સો, તણાવ અને ચીડિયાપણું હાર્ટ એટેકનું જોખમ વધારી શકે છે? જવાબ- હા, તેની સીધી અસર બ્લડ વેસલ્સ પર પડે છે. 2024માં ‘જર્નલ ઑફ ધ અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશન’માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસ મુજબ, ગુસ્સો આવ્યા પછી બ્લડ વેસલ્સની સામાન્ય રીતે ફેલાવાની ક્ષમતા થોડા સમય માટે ઘટી શકે છે. બ્લડ વેસલ્સનું સ્વસ્થ રહેવું હૃદય સુધી પૂરતું બ્લડ પહોંચાડવા માટે જરૂરી છે. જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી સતત તણાવ, ગુસ્સા અથવા ચીડિયાપણામાં રહે, તો સમય જતાં હૃદયરોગનું જોખમ વધી જાય છે. પ્રશ્ન- દારૂની હૃદય પર શું અસર પડે છે? જવાબ- આને પૉઇન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- હાર્ટ એજ શું હોય છે? શું તમારા હૃદયની ઉંમર તમારા કરતાં વધારે હોઈ શકે છે? જવાબ- હા, તમારા હૃદયની ઉંમર તમારી વાસ્તવિક ઉંમર કરતાં વધુ હોઈ શકે છે. તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- હવે સમજીએ કે હાર્ટ એજ કેવી રીતે કાઢવામાં આવે છે. ડૉક્ટર અથવા કેલ્ક્યુલેટર આ 8 બાબતોને ધ્યાનમાં લે છે- પછી તેમની સરખામણી તમારી ઉંમરની એક સ્વસ્થ વ્યક્તિ સાથે કરવામાં આવે છે. જો રિસ્ક ફેક્ટર્સ વધારે હોય, તો હાર્ટ એજ પણ વાસ્તવિક ઉંમર કરતાં વધુ હશે. પ્રશ્ન- કયા સંકેતો પરથી ખબર પડે છે કે તમારી ‘હાર્ટ એજ’ તમારી વાસ્તવિક ઉંમર કરતાં વધુ છે? જવાબ- હાર્ટ એજ સામાન્ય રીતે કોઈ એક કારણસર વધતી નથી. તે લાંબા સમય સુધી એકસાથે રહેતા અનેક રિસ્ક ફેક્ટર્સનું પરિણામ હોય છે. ગ્રાફિકમાં તમામ સંકેતો જોઈએ- પ્રશ્ન- જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાના હાર્ટ હેલ્થને સુધારવા માટે આગામી 10 વર્ષમાં માત્ર 3 આદતોમાં સુધારો કરે, તો તે ત્રણ આદતો કઈ હોવી જોઈએ? જવાબ- હાર્ટ હેલ્થમાં નાના, પરંતુ ટકાઉ ફેરફારો વધુ અસરકારક સાબિત થાય છે. તેમાં આ ત્રણ આદતો સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે- હવે તમારા માટે એક ક્વિઝ છે. આ ક્વિઝ જણાવશે કે તમે તમારા સ્વાસ્થ્યનું કેટલું ધ્યાન રાખો છો. જેટલા સવાલોના તમારા જવાબ ‘હા’માં હશે, તમારી જીવનશૈલી એટલી જ હૃદય માટે અનુકૂળ હશે. હૃદયની બીમારીની શરૂઆત ઘણીવાર છાતીમાં દુખાવાથી નહીં, પરંતુ આ ગેરસમજથી થાય છે કે “મને કંઈ નહીં થાય.” સત્ય એ છે કે હૃદયના સ્વાસ્થ્યનો નિર્ણય હૉસ્પિટલમાં નહીં, પરંતુ આપણી રોજિંદી આદતોમાં થાય છે.