પ્રશ્ન- હું 27 વર્ષની છું. લગભગ ત્રણ વર્ષથી મારો એક બોયફ્રેન્ડ હતો. ગયા વર્ષે તેણે અચાનક કહ્યું કે તેને આ સંબંધમાં પોતાનું ભવિષ્ય દેખાતું નથી અને બ્રેકઅપ કરી લીધું. શરૂઆતમાં લાગ્યું કે થોડા સમય પછી હું સંભાળી લઈશ, પરંતુ છ મહિના પછી પણ હું તે દુઃખમાંથી બહાર નીકળી નથી. હું પહેલાં ખૂબ જ મિલનસાર હતી, પરંતુ હવે મિત્રોને મળવાનું મન નથી થતું. ઓફિસથી ઘરે પાછા ફર્યા પછી કલાકો સુધી એકલી બેસી રહું છું. ઘણી વાર તેના જૂના મેસેજ વાંચીને રડવા લાગું છું અને વિચારું છું કે આખરે મારામાં એવી કઈ કમી હતી કે તેણે મને છોડી દીધી. સૌથી વધુ ડર એ વાતનો છે કે હવે મને ક્યારેય એવો પ્રેમ નહીં મળે. હું આ સંબંધમાંથી બહાર નીકળી જ નથી શકતી. શું કરું? નિષ્ણાત- ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. પ્રશ્ન પૂછવા બદલ આભાર. ત્રણ વર્ષનો સંબંધ પૂરો થવા પર દુઃખ થવું સ્વાભાવિક છે. આ કોઈ ખૂબ જ પોતાનાને ગુમાવવા જેવો અનુભવ હોઈ શકે છે. આ પછી મનમાં ખાલીપો, ઉદાસી અને ઘણા બધા પ્રશ્નો પણ આવી શકે છે. પરંતુ તમારી પરેશાનીમાં એક વાત ખાસ છે. સંબંધ અચાનક પૂરો થયો. તમને પૂરું કારણ પણ ખબર નથી. તેણે કહ્યું કે તેને સંબંધમાં પોતાનું ભવિષ્ય દેખાતું નથી. પરંતુ તેનો અર્થ શું હતો? શું તે લગ્નને લઈને પરેશાન હતો? શું બાળકોને લઈને તેની વિચારસરણી અલગ હતી? શું કારકિર્દી કે રહેવાની જગ્યાને લઈને મતભેદ હતા? શું પરિવાર સાથે જોડાયેલી કોઈ બીજી પરેશાની હતી? કે તે પોતે આ સંબંધમાં ખુશ ન હતો? સૌથી જરૂરી પ્રશ્ન એ છે કે, શું તેણે પોતાની પરેશાનીઓ પહેલા ક્યારેય તમારી સાથે ખૂલીને શેર કરી હતી? જો નહીં, તો તમારા મનને વાત સમજવાની તક જ ન મળી. નિર્ણય તેણે લીધો. પરંતુ તેનો દર્દ તમને પણ સહન કરવો પડ્યો. આવા સમયે મન વારંવાર તે જ પ્રશ્ન પર પાછું ફરે છે. “આખરે એવું શું થયું?” અહીંથી પોતાને દોષ આપવાનો સિલસિલો શરૂ થઈ શકે છે અને બ્રેકઅપ પછી મનમાં જાતજાતના ખરાબ વિચારો આવી શકે છે. શું આ PGD છે? અહીં એક તબીબી સાવચેતી પણ જરૂરી છે. ‘પ્રોલોન્ગ્ડ ગ્રીફ ડિસઓર્ડર’ (PGD) એક નિદાન છે. ઔપચારિક રીતે તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે કોઈ વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી થતા દુઃખ કે પીડા માટે થાય છે. તેથી રોમેન્ટિક બ્રેકઅપને તકનીકી રીતે PGD કહેવું યોગ્ય રહેશે નહીં. તેમ છતાં, બ્રેકઅપ પછી લાંબા સમય સુધી ગ્રીફ જેવા લક્ષણો દેખાવા એ રૂમિનેશન અને ડિપ્રેશનનો સંકેત હોઈ શકે છે. ગ્રીફ અને ડિપ્રેશન એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોવા છતાં અલગ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાઓ હોઈ શકે છે. છ મહિના પછી પણ તમે સામાજિક રીતે વિખૂટા પડ્યા છો, કલાકો સુધી એકલા રહો છો અને વારંવાર જૂના મેસેજ વાંચીને રડો છો. તેથી તમારા નુકસાનને ઊંડાણપૂર્વક સમજવું અને તેનું સંચાલન કરવું જરૂરી છે. બ્રેકઅપનું દુઃખ છે કે ડિપ્રેશન? કરો સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ અહીં હું તમને એક સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. છેલ્લા બે અઠવાડિયાને ધ્યાનમાં રાખીને નીચે આપેલા પ્રશ્નોના જવાબ આપો. નીચે ગ્રાફિક્સમાં બે સેક્શનમાં કુલ 15 પ્રશ્નો છે. પહેલા સેક્શનમાં ‘બ્રેકઅપ સ્ટ્રેસ’ સંબંધિત પ્રશ્નો છે અને બીજા સેક્શનમાં ડિપ્રેશન સંબંધિત પ્રશ્નો છે. તમારે આ પ્રશ્નોને 0 થી 3 ના સ્કેલ પર રેટ કરવાના છે. જેમ કે, પહેલા પ્રશ્ન માટે જો તમારો જવાબ ‘બિલકુલ નહીં’ હોય તો 0 નંબર આપો અને જો તમારો જવાબ ‘લગભગ રોજ’ હોય તો 3 નંબર આપો. અંતે તમારો સ્કોર ટોટલ કરો. સ્કોરનું વિશ્લેષણ પણ નીચે ગ્રાફિક પછી આપવામાં આવ્યું છે. સ્કોર ઇન્ટરપ્રિટેશન ઉપરનું ગ્રાફિક અને તેના પ્રશ્નો કોઈ ડાયગ્નોસ્ટિક સ્કેલ નથી. પરંતુ આ પેટર્ન મહત્વપૂર્ણ છે. જો તમારો તણાવ મુખ્યત્વે તે વ્યક્તિ, બ્રેકઅપ અને અનુત્તરિત પ્રશ્નોની આસપાસ ફરે છે અને અન્ય પરિસ્થિતિઓમાં તમે હજી પણ ખુશી અનુભવો છો, તો આ ‘ગ્રીફ એડજસ્ટમેન્ટ’ની પ્રક્રિયા હોઈ શકે છે. તેનાથી વિપરીત, જો- આવી સ્થિતિમાં આ ડિપ્રેસિવ એપિસોડ છે. અહીં પ્રોફેશનલ મદદ જરૂરી છે. પોતાને દોષ આપવાનું બંધ કરો હવે સૌથી જરૂરી કામ છે – પોતાને દોષ આપવાનું બંધ કરવું તમે વારંવાર વિચારી રહ્યા છો, “મારામાં શું ખામી હતી?” આ પ્રશ્નને બદલવો પડશે. તેથી પોતાને પૂછો- “શું મારી પાસે એવું માનવાનું કોઈ નક્કર કારણ છે કે સંબંધ મારી ખામીને કારણે સમાપ્ત થયો?” હોઈ શકે છે કે સંબંધમાં તમારી પણ કેટલીક ભૂલો રહી હોય. દરેક સંબંધમાં આવું થાય છે. તેમને ઓળખવા સારી વાત છે. પરંતુ સંબંધનો અંત આવવો હંમેશા એક વ્યક્તિની ભૂલ નથી હોતી. જો તેણે પોતાની પરેશાનીઓ સમયસર ન જણાવી હોત, તો તમે તેમને કેવી રીતે સુધારી શક્યા હોત? તેથી સૌથી પહેલા તો પોતાને દોષ આપવાનું બંધ કરો અને બ્રેકઅપ પછી આ 7 કામ બિલકુલ ન કરો- ચાર અઠવાડિયાનો CBT આધારિત રિકવરી પ્લાન પહેલું અઠવાડિયું “તેણે મને કેમ છોડી?” ને સાચા પ્રશ્નમાં બદલો. એક કાગળ પર ત્રણ કોલમ બનાવો: ઉદાહરણ: હકીકત: તેણે કહ્યું કે તેને “સંબંધમાં ભવિષ્ય દેખાતું નથી.” અનુમાન: “એનો મતલબ મારામાં કોઈ ખામી હતી.” બંને એક વાતો નથી. હવે તમે ત્રણ વર્ષના સંબંધની પ્રામાણિક સમીક્ષા કરો. આ કસરતનો હેતુ પોતાને નિર્દોષ સાબિત કરવાનો નથી. તેનો હેતુ સાચી જવાબદારી નક્કી કરવાનો છે. પોતાની ભૂલો, નબળાઈઓને સમજવાનો છે, પરંતુ પોતાને દોષ આપવાનો અને જવાબદાર ઠેરવવાનો નથી. બીજું અઠવાડિયું સ્વ-દોષને પડકાર આપો જ્યારે પણ તમારા મનમાં વિચાર આવે- “મારામાં શું ખામી હતી?” તો તેની જગ્યાએ પોતાને પૂછો: “હું આવું શા માટે વિચારી રહી છું. આ વિચાર પાછળ શું પુરાવો છે?” હાલમાં તમે તમારી સાથે આ 6 જરૂરી કામો કરો- ત્રીજું અઠવાડિયું જીવનને રિલેશનશિપથી મોટું બનાવો જીવનની આ કેટલીક જરૂરી મૂળભૂત વાતો સમજવી જરૂરી છે કે- ચોથું અઠવાડિયું આગળના સંબંધ માટે પાઠ હવે તમારા માટે પ્રશ્ન આ ન હોવો જોઈએ- “ભવિષ્યમાં હું એવી કેવી રીતે બનું કે કોઈ મને છોડે નહીં?” સાચો અને જરૂરી પ્રશ્ન આ છે- “ભવિષ્યમાં આપણે બંને કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરીશું કે સમસ્યાઓ છુપાયેલી ન રહે? આપણે તેના પર કેવી રીતે ખૂલીને વાત કરીશું?” ભવિષ્યના સાથી સાથે સંબંધ ગંભીર બને ત્યારે કેટલીક જરૂરી બાબતો પર ખૂલીને ચર્ચા કરો. પ્રોફેશનલ હેલ્પ ક્યારે જરૂરી? જો ઉદાસી સતત રહે છે, કામ અને સંબંધો પર અસર પડી રહી છે, અથવા તમે એકલા આમાંથી બહાર નીકળી શકતા નથી, તો મનોવૈજ્ઞાનિક, સલાહકાર અથવા મનોચિકિત્સક સાથે વાત કરો. અંતિમ વાત દરેક સંબંધ પોતાની મંઝિલ સુધી પહોંચે તે જરૂરી નથી. કેટલાક સંબંધો એ સમજાવવા માટે પણ આવે છે કે આપણને પોતાના માટે શું જોઈએ છે અને શું સ્વીકારવું નથી. તેથી કોઈના જતા રહેવાને તમારી કિંમતનો માપદંડ ન બનાવો. એક વ્યક્તિનો નિર્ણય તમારી આખી વાર્તા નક્કી કરતો નથી. આગળ પણ તમારા જીવનમાં નવા સંબંધો, નવા અનુભવો અને નવી ખુશીઓ આવી શકે છે. તમારે તેના માટે પોતાને તૈયાર કરવાના છે.