પ્રશ્ન- મારી ઉંમર 40 વર્ષ છે. મારા માતા-પિતા ખૂબ વૃદ્ધ અને નબળા થઈ ગયા છે. પરંતુ જ્યારે પણ હું તેમને મળું છું, ત્યારે મારા બાળપણનો જૂનો ટ્રૉમા ટ્રિગર થઈ જાય છે. મારા માતા-પિતા એકબીજાને ખૂબ નાપસંદ કરે છે, પરંતુ તેમ છતાં તેમણે આખી જિંદગી સાથે વિતાવી છે. આજે પણ તેઓ દરેક સમયે એકબીજા સાથે માત્ર ઝઘડતા રહે છે. તેમને જોઈને ખૂબ અજીબ લાગે છે કે લોકો કેવી રીતે આખી જિંદગી પોતાની જાતને દબાવીને વિતાવી દે છે. જ્યાં સુધી હું તેમનાથી દૂર રહું છું, ત્યાં સુધી બધું ઠીક રહે છે. પરંતુ તેમની પાસે જતાં જ મને વિચિત્ર પ્રકારની ઉદાસી અને ડિપ્રેશન ઘેરી વળે છે. શું આ PTSD (પોસ્ટ-ટ્રૉમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર) છે? હું આ પરિસ્થિતિને વધુ માઇન્ડફુલી કેવી રીતે સંભાળી શકું? નિષ્ણાતઃ ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયરલેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. પ્રશ્ન પૂછવા બદલ આભાર. તમારી મુશ્કેલીને ગંભીરતાથી સમજવાની જરૂર છે. તમે પ્રશ્નમાં જણાવેલી બાબતોના આધારે માત્ર એટલું કહેવું યોગ્ય નહીં હોય કે તમને PTSD અથવા કોઈ અન્ય માનસિક બીમારી છે. પરંતુ એ સ્પષ્ટ છે કે માતા-પિતા સાથે રહેવું તમારા માટે ભાવનાત્મક રીતે મુશ્કેલ છે. બાળપણના વાતાવરણની અસર જો કોઈ બાળકે પોતાના માતા-પિતાને હંમેશાં લડતા-ઝઘડતા, એકબીજાને નીચા દેખાડતા અથવા તણાવમાં રહેતા જોયા હોય, તો તેની અસર લાંબા સમય સુધી તેની યાદશક્તિમાં રહી શકે છે. બાળક માટે ઘરનો અર્થ છે- સુરક્ષા. પરંતુ જ્યારે એ જ જગ્યાએ સતત તણાવ હોય, ત્યારે બાળકને એવું લાગી શકે છે કે, જીવનમાં કંઈ પણ સુરક્ષિત કે સ્થિર નથી. આજે જ્યારે તમે તમારા માતા-પિતાને એ જ રીતે લડતા જુઓ છો, ત્યારે બાળપણની એ જ લાચારી ફરી અનુભવાઈ શકે છે. તે સમયે તમે નાના હતા. તમે ન તો ત્યાંથી બહાર નીકળી શકતા હતા અને ન તો તેમનો ઝઘડો રોકી શકતા હતા. પરંતુ આજે પરિસ્થિતિ અલગ છે. હવે તમે મોટા થઈ ગઈ છો અને તમારા નિર્ણયો જાતે લઈ શકો છો. પરંતુ તેમ છતાં તમારી ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા એ જ જૂની હોઈ શકે છે. તમારા કિસ્સામાં ત્રણ ભાવનાઓ એકસાથે કામ કરી શકે છે. 1. જૂની લાચારી તેમના ઝઘડા તમને એ સમયગાળામાં પાછા લઈ જઈ શકે છે, જ્યારે તમે કંઈપણ બદલી શકતા નહોતા. 2. આજનો તણાવ તમારા માતા-પિતા હજુ પણ ઝઘડે છે. તેથી સમસ્યા માત્ર ભૂતકાળની નથી. વર્તમાન વાતાવરણ પણ તમને અસર કરી રહ્યું છે. 3. દુઃખ અને અપરાધભાવ તેમને વૃદ્ધ અને નબળા જોઈને તમને એ પરિવાર માટે પણ દુઃખ થઈ શકે છે, જેની તમે બાળપણમાં આશા રાખી હતી. સાથે જ તેમની સંભાળ રાખવાનું દબાણ પણ અનુભવાઈ શકે છે. આ અનુભવોની અસર જીવનના અન્ય પાસાઓ પર પણ પડી શકે છે. જેમ કે- પરંતુ આ બાબતો જોઈને પોતાને કોઈ બીમારીનું નામ આપવું જરૂરી નથી. તેમને એવા પેટર્ન તરીકે જુઓ, જેને સમજવાની જરૂર છે. શું આ PTSD છે? દરેક પીડાદાયક અથવા પરેશાન કરતું બાળપણ PTSD નથી હોતું. ટ્રૉમા એવા અનુભવ અને તેની લાંબા સમય સુધી રહેતી અસરને કહી શકાય, જેણે વ્યક્તિને ઊંડે સુધી પ્રભાવિત કરી હોય. જ્યારે PTSD એક ચોક્કસ માનસિક સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ છે. કેટલાક લોકોમાં બાળપણના મુશ્કેલ અનુભવો પછી ઉદાસીનતા, ચિંતા, અપરાધબોધ અથવા સંબંધોમાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે, પરંતુ તેમને PTSD હોતું નથી. તેથી માત્ર માતા-પિતાને મળતાં જ ઉદાસ થવું PTSDનું પ્રમાણ નથી. જો બાળપણમાં હિંસા અથવા દુર્વ્યવહાર થયો હોય, તો આ વિશે કોઈ માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાત સાથે વિગતવાર વાત કરવી જરૂરી છે. માતા-પિતાને મળવા પર શું ટ્રિગર થાય છે? માતા-પિતાના ઘરે પહોંચતાં જ જૂનું વાતાવરણ અનેક પ્રકારની લાગણીઓ જગાવી શકે છે. કોઈનો ઊંચો અવાજ, એકબીજાને ખરાબ કહેવું, જૂનો ઝઘડો અથવા કોઈ એકનો પક્ષ લેવાનું દબાણ તમને ફરીથી એ જ ભૂમિકામાં લઈ જઈ શકે છે, જેમાં તમે બાળપણમાં હતાં. માતા-પિતાને મળવા પર આ લાગણીઓ ટ્રિગર થઈ શકે છે- આ ટ્રિગર્સને ઓળખવા એ જ બદલાવનું પહેલું પગથિયું છે. બે અઠવાડિયાની સેલ્ફ-એક્સર્સાઇઝ તમારા અનુભવોને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે તમે બે અઠવાડિયા સુધી એક ડાયરી જાળવો. તેમાં તમારે માતા-પિતાને મળતા પહેલાં અને મળ્યા પછીની તમારી લાગણીઓનો રેકોર્ડ રાખવાનો છે. આ કોઈ તબીબી પરીક્ષણ નથી. આ કસરતનો હેતુ માત્ર તમારી પેટર્નને સમજવાનો છે. દરેક મુલાકાત પહેલાં અને પછી ડાયરીમાં આ બાબતો નોંધો. ટ્રિગર શું હતું? મનમાં કયો વિચાર આવ્યો? તમે શું કર્યું? અસર કેટલી થઈ? તમારી જાતને આ 5 પ્રશ્નો પૂછો આવા સમયે પોતાના વિચારોને સમજવું પણ જરૂરી છે. પોતાને પૂછો કે અત્યારે શું થઈ રહ્યું છે. તેનાથી લાગણીઓ અને જૂના અનુભવો વચ્ચેનો ફરક સમજવો સરળ બની શકે છે. આ પણ જુઓ કે આ ઉદાસીનતા માત્ર માતા-પિતા સાથે જ અનુભવાય છે કે બાકીના સમયે પણ. દરેક ઝઘડો ઉકેલવો તમારી જવાબદારી નથી માતા-પિતાના ઝઘડા ઉકેલવા તમારી જવાબદારી નથી. તમે તેમને સમજાવી શકો છો. મદદની ઓફર કરી શકો છો. પરંતુ તેમના સંબંધને સુધારવો માત્ર તમારી જવાબદારી નથી. તેમાં તે બંનેની ભાગીદારી જરૂરી છે. તમે પોતાના માટે એક સીમા નક્કી કરી શકો છો, જેમ કે- “જો અવાજ ઊંચો થશે અથવા એકબીજાને અપશબ્દો કહેવામાં આવશે, તો હું ત્યાંથી ચાલી જઈશ.” આ માતા-પિતાની અવગણના કરવી નથી. આ તમારી માનસિક શાંતિનું રક્ષણ કરવું છે. ચિંતા અને વિચારવામાં તફાવત માતા-પિતાના ઝઘડા પછી તમારા મનમાં વારંવાર આ વિચારો આવી શકે છે- આ પ્રશ્નોના કોઈ સરળ જવાબ નથી. વારંવાર આ જ વાતો વિચારવાથી દુઃખ વધી શકે છે. તેથી તેના બદલે પોતાને પૂછો- “હું હમણાં શું કરી શકું?” જો કોઈ વ્યવહારુ પગલું લઈ શકાય, તો તે લો. જે બાબતો તમારા નિયંત્રણની બહાર છે, તેને છોડી દો. માઇન્ડફુલનેસનો અર્થ દુઃખ સહન કરવું નથી માઇન્ડફુલનેસનો અર્થ એ નથી કે માતા-પિતા ઝઘડતા રહે અને તમે ચૂપચાપ બધું સહન કરતા રહો. તેનો અર્થ એ છે કે તમે તમારી લાગણીઓને ઓળખો, પરંતુ તેના આધારે તરત પ્રતિક્રિયા ન આપો. જો તેમના ઝઘડા દરમિયાન તણાવ વધવા લાગે તો- જો આંખો બંધ કરવાથી બેચેની વધે, તો આંખો ખુલ્લી રાખો અને આસપાસની વસ્તુઓ પર ધ્યાન આપો. શાંત સમયે પેરેન્ટ્સ સાથે વાત કરો જો શક્ય હોય તો બંને સાથે અલગ-અલગ અને શાંત સમયે વાત કરો. તમે કહી શકો છો- “હું તમને બંનેને પ્રેમ કરું છું અને ઈચ્છું છું કે હવે જીવનના આ પડાવ પર વાતાવરણમાં થોડી શાંતિ રહે. જ્યારે તમે બંને ઊંચા અવાજે ઝઘડો કરો છો અથવા એકબીજાને ખરાબ કહો છો, ત્યારે મને ખૂબ તકલીફ થાય છે. હું મદદ કરવા માગું છું, પરંતુ હું કોઈ એકની તરફેણ કરી શકતી નથી.” સાથે જ પેરેન્ટ્સ માટે પણ કેટલાક નાના નિયમો નક્કી કરી શકાય છે, જેમ કે- જવાબદારી સાથે સેલ્ફ-કેર પણ જરૂરી માતા-પિતાને મળ્યા પછી જો તમારી જૂની લાગણીઓ અને તણાવ વધી જાય, તો પોતાની સંભાળને અવગણશો નહીં. આ ઉપરાંત સામાન્ય દિવસોમાં પણ તમારા શરીર અને મનની જરૂરિયાતોનું ધ્યાન રાખો, જેમ કે- અંતિમ વાત માતા-પિતાની કાળજી રાખવી અને તેમના સંબંધની જવાબદારી ઉઠાવવી એ બે અલગ બાબતો છે. તમે તેમની મદદ કરી શકો છો, પરંતુ તેમના ઝઘડાનો બોજ પોતાના પર લેવો જરૂરી નથી. પોતાની મર્યાદાઓ નક્કી કરવી સ્વાર્થ નથી. તમારા માનસિક આરોગ્યને પણ એટલી જ કાળજી મળવાનો હક છે.