સવાલ- હું 33 વર્ષની છું. મારો 5 વર્ષનો દીકરો મિત્રો સાથે રમતી વખતે પોતાના રમકડાં શેર કરતો નથી. જો કોઈ બાળક તેનું રમકડું લેવાનો પ્રયાસ કરે, તો તે તરત જ ગુસ્સે થઈ જાય છે અને કહે છે, “આ મારું છે.” અમે તેને સમજાવીએ છીએ કે મિત્રો સાથે રમકડાં શેર કરવા જોઈએ, પરંતુ તે માનતો નથી. પરિવારના લોકો તેને તેની જીદ અને સ્વાર્થી વર્તન માને છે. શું 5 વર્ષની ઉંમરે બાળકોનું વસ્તુઓ શેર ન કરવું સામાન્ય છે? અમે તેને ઠપકો આપ્યા વિના શેર કરવાનું કેવી રીતે શીખવીએ? નિષ્ણાત- રિદ્ધિ દોષી પટેલ, ચાઇલ્ડ એન્ડ પેરેન્ટિંગ સાઈકોલોજિસ્ટ, મુંબઈ જવાબ- સવાલ પૂછવા બદલ આભાર. સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે આ પોતાનામાં સ્વાર્થી વર્તન નથી. હકીકતમાં, આ ઉંમરે બાળક પોતાની પસંદ, પોતાની વસ્તુઓ અને પોતાની સીમાઓને લઈને ઘણું સ્પષ્ટ હોય છે. તે સમજવા લાગે છે કે ‘આ મારું છે,’ પરંતુ તે હજી ઘણી વસ્તુઓ શીખી રહ્યું હોય છે, જેમ કે- આવા સમયે જ્યારે બાળક કોઈ બીજા બાળકને પોતાનું રમકડું આપવાની ના પાડે, ત્યારે પેરેન્ટ્સે તરત જ આ વાતો ન કહેવી જોઈએ, જેમ કે- આનાથી બાળકને એવો સંદેશ મળે છે કે પોતાની વસ્તુઓ અથવા લાગણીઓને વ્યક્ત કરવી ખોટી છે. અસલ કારણ સમજવું જરૂરી ઘણી વાર બાળકને રમકડું વહેંચવા કરતાં વધુ પરેશાની એ વાતથી થાય છે કે બીજું બાળક તેની વસ્તુ તેની પરવાનગી લીધા વિના લઈ રહ્યું છે. બંને પરિસ્થિતિઓમાં ફરક છે. આવી સ્થિતિમાં બાળકને પૂછો- “તમે અત્યારે આ રમકડું કોઈને આપવા નથી માંગતા?” અથવા “તમને ડર છે કે બીજું બાળક તેને ખરાબ કરી દેશે?” તેનો જવાબ ધ્યાનથી સાંભળો. જો તે તે સમયે પોતે રમકડાંનો ઉપયોગ કરી રહ્યો હોય, તો તેને તરત જ છીનવીને બીજા બાળકને ન આપો. તમે કહી શકો છો- “તમે અત્યારે રમી રહ્યા છો. જ્યારે તમારી રમત પૂરી થઈ જાય, ત્યારે આપણે બીજા બાળકનો વારો રાખીશું.” આનાથી બાળકને લાગે છે કે તેની લાગણીઓ સાંભળવામાં અને સમજવામાં આવી રહી છે. શેર કરવું અને પોતાની વસ્તુ બચાવવામાં ફરક માતા-પિતા ઘણીવાર માની લે છે કે બાળકે પોતાની દરેક વસ્તુ અન્ય લોકો સાથે શેર કરવી જોઈએ. પરંતુ સ્વસ્થ સામાજિક વર્તનનો અર્થ એ નથી કે બાળકે દરેક વખતે પોતાની વસ્તુ છોડી દેવી જોઈએ. તેણે એ પણ શીખવું જરૂરી છે કે કોઈની વસ્તુ લેતાં પહેલાં પરવાનગી માંગવી જોઈએ. તેથી જો બીજું બાળક તેના હાથમાંથી રમકડું છીનવી રહ્યું હોય, તો માતા-પિતા માત્ર પોતાના બાળકને ‘’શેર કરો’’ એવું ન કહે. બીજા બાળકને પણ સમજાવો- ‘’પહેલાં પૂછો, પછી રમકડું લો.’’ આથી બાળક શીખે છે કે બીજાની સીમાઓનું સન્માન કરવું પણ એટલું જ જરૂરી છે, જેટલું પોતાની વસ્તુ શેર કરવી. બાળકને શેરિંગ શીખવવાની સાચી રીત શેર કરવાની ટેવ આદેશ આપવાથી નહીં, પરંતુ અભ્યાસથી વિકસે છે. તેના માટે ઘરમાં નાની-નાની તકો ઊભી કરો. ઉદાહરણ તરીકે- બાળકને વસ્તુઓ વહેંચતા શીખવવા માટે કેટલીક સરળ રીતો અપનાવી શકાય છે— બાળકને ગુસ્સો આવે તો શું કરવું? જો કોઈ વસ્તુ અથવા રમકડું છીનવી લેવાથી બાળક ગુસ્સે થઈ જાય તો કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો- તુલનાથી પેદા થાય છે નફરત તુલના બાળકમાં નફરત અને સ્પર્ધા વધારી શકે છે, જેમ કે- તેના બદલે બાળકના સારા વર્તનની પ્રશંસા કરો. જો બાળકે પાંચ મિનિટ બાદ રમકડું બીજા બાળકને આપ્યું હોય, તો કહો- “તારી વારી પૂરી થયા પછી તેં રમકડું આપ્યું. તેં રાહ જોવાનું શીખ્યું.” એટલે બાળકને સારો કે ખરાબ કહેવાને બદલે તેના ખાસ વર્તનને ઓળખો. ઘરના વાતાવરણની પણ અસર પડે છે જો ઘરમાં બાળકની દરેક માગણી તરત પૂરી થઈ જાય અથવા તેને ક્યારેય રાહ જોવી ન પડે, તો પોતાની ઇચ્છા રોકવી તેને મુશ્કેલ લાગી શકે છે. બીજી તરફ, જો ઘરમાં તેની વસ્તુઓ વારંવાર પૂછ્યા વિના વાપરવામાં આવે, તો તે પોતાની વસ્તુઓને લઈને વધુ માલિકીભાવ રાખી શકે છે. આ ઉંમરે બાળકો ઉપદેશ કરતાં વધુ જોઈને શીખે છે. તેથી પહેલા પેરેન્ટ્સ પોતે રોલ મોડલ બને. આ માટે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો- અંતિમ વાત હાલ તમારો દીકરો 5 વર્ષનો છે. તમારો ધ્યેય બાળક પાસે દરેક વસ્તુ વહેંચાવવાનો નથી, પરંતુ તેને વહેંચવાનું, પોતાના વારાની રાહ જોવાનું, પોતાની સીમા જણાવવાનું, બીજાની સીમા સમજવાનું અને ગુસ્સાને સંભાળવાનું શીખવવાનો છે. પાંચ વર્ષની ઉંમરે આ કૌશલ્યો હજી વિકસિત થઈ રહ્યાં હોય છે. તેથી ધીરજ, નિયમિત અભ્યાસ અને માતા-પિતાનું યોગ્ય ઉદાહરણ ઠપકા કરતાં વધુ અસરકારક રહેશે.