સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA)માં સમગ્ર વિશ્વમાં મૃત્યુદંડ પર રોક લગાવવાનો પ્રસ્તાવ પસાર થઈ ગયો છે. શુક્રવારે યોજાયેલા મતદાનમાં 133 દેશોએ તેના સમર્થનમાં મત આપ્યો, જ્યારે ભારત સહિત 33 દેશોએ વિરોધ કર્યો. 16 દેશો મતદાનથી દૂર રહ્યા. ભારતે કહ્યું કે વિશ્વમાં મૃત્યુદંડ નાબૂદ કરવા અંગે કોઈ સહમતિ નથી. કાનૂની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કર્યા બાદ આપવામાં આવતી ફાંસીને ‘સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલી હત્યા’ કહેવું ખોટું છે. આ પ્રસ્તાવ મેક્સિકોએ રજૂ કર્યો હતો. તેમાં તમામ દેશોને ફાંસી પર રોક લગાવવા અને ધીમે ધીમે મૃત્યુદંડ નાબૂદ કરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. ભારત ઉપરાંત અમેરિકા, ચીન, પાકિસ્તાન, જાપાન, ઈરાન અને સાઉદી અરેબિયાએ પણ તેનો વિરોધ કર્યો. ભારતે કહ્યું- દરેક દેશને પોતાનો કાયદો બનાવવાનો અધિકાર છે સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના કાયમી મિશનની પ્રથમ સચિવ ભાવિકા મંગલાનંદને કહ્યું કે વિશ્વના દેશો વચ્ચે મૃત્યુદંડ નાબૂદ કરવા અંગે કોઈ સહમતિ નથી. દરેક દેશને પોતાના કાયદા અને સજા નક્કી કરવાનો અધિકાર છે. તેમણે કહ્યું, ‘આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો કેટલીક શરતો સાથે મૃત્યુદંડ આપવાની મંજૂરી આપે છે. ભારતમાં સંપૂર્ણ કાનૂની પ્રક્રિયા બાદ જ આ સજા આપવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં તેને સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલી હત્યા કહેવું ખોટું છે.’ ભાવિકાએ એમ પણ કહ્યું કે કેટલાક લોકો પોતાની ખાનગી વિચારસરણીને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. ભારતે 2016, 2018 અને 2024માં પણ આવા પ્રસ્તાવોનો વિરોધ કર્યો હતો. ભારતમાં માત્ર સૌથી ગંભીર કેસોમાં ફાંસી ભારતમાં મૃત્યુદંડ કાયદાનો એક ભાગ છે, પરંતુ તે દરેક ગુનામાં આપવામાં આવતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટના નિયમ મુજબ, તે માત્ર સૌથી ગંભીર કેસો એટલે કે ‘દુર્લભતમમાં દુર્લભ’ કેસોમાં જ આપી શકાય છે. ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં જણાવ્યું કે ફાંસી આપતા પહેલાં અનેક કાનૂની પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવામાં આવે છે. જ્યાં સુધી તેનો ગુનો સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી આરોપીને નિર્દોષ માનવામાં આવે છે. નીચલી અદાલત દ્વારા મૃત્યુદંડ આપવામાં આવે ત્યારે ઉચ્ચ અદાલત દ્વારા તેની પુષ્ટિ જરૂરી હોય છે. અદાલત સજા ઘટાડવાના કારણો પર પણ વિચાર કરે છે. સગીરો અને ગર્ભવતી મહિલાઓને ફાંસી ન આપવાની માગ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ઠરાવમાં કહેવામાં આવ્યું કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરે ગુનો કરનારા લોકોને મૃત્યુદંડની સજા આપવી જોઈએ નહીં. જો ગુનો કરતી વખતે કોઈ વ્યક્તિની ઉંમર નક્કી ન થઈ શકે, તો પણ તેને ફાંસી આપવી જોઈએ નહીં. આ ઉપરાંત ગર્ભવતી મહિલાઓ, માનસિક અથવા બૌદ્ધિક રીતે દિવ્યાંગ લોકો અને વૃદ્ધોને પણ મૃત્યુદંડની સજામાંથી મુક્તિ આપવાની અપીલ કરવામાં આવી. ઠરાવમાં દેશોને એવી સજા થઈ શકે તેવા ગુનાઓની સંખ્યા ઘટાડવા માટે પણ કહેવામાં આવ્યું. ગેરકાયદેસર હત્યા અને કાયદેસર સજાને એકસમાન ગણવા સામે વાંધો ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના બીજા એક ઠરાવના એક ભાગનો પણ વિરોધ કર્યો. આ ઠરાવ કાયદેસર પ્રક્રિયા વિના કરવામાં આવતી હત્યાઓ અને મનસ્વી રીતે લોકોને મારવા સાથે સંબંધિત હતો. ભારતનો વાંધો એ વાત પર હતો કે તેમાં મૃત્યુદંડને યાતના અને અમાનવીય વર્તન સાથે જોડવામાં આવ્યો હતો. ભાવિકા મંગલાનંદને કહ્યું કે અદાલતી કાયદેસર પ્રક્રિયા બાદ આપવામાં આવતી સજા અને કાયદેસર પ્રક્રિયા વિના કરવામાં આવતી હત્યાને એકસમાન ગણી શકાય નહીં. જોકે, ભારતે ગેરકાયદેસર હત્યાઓ અને માનવાધિકારોના ઉલ્લંઘનને રોકતા આ બીજા પ્રસ્તાવનું સમર્થન કર્યું. તેણે માત્ર તે ફકરાથી પોતાને અલગ રાખ્યું, જેમાં મૃત્યુદંડને યાતના સાથે જોડવામાં આવ્યો હતો. અમેરિકાએ વિરોધ કર્યો, ફ્રાન્સે સ્વાગત કર્યું અમેરિકાએ પણ મૃત્યુદંડ પર રોક લગાવતા પ્રસ્તાવ વિરુદ્ધ મત આપ્યો. અમેરિકન પ્રતિનિધિ યરીના ફેરેન્સેવિચે કહ્યું કે મૃત્યુદંડ ચાલુ રાખવો કે તેને નાબૂદ કરવો, તેનો નિર્ણય દરેક દેશની પોતાની લોકશાહી વ્યવસ્થા હેઠળ થવો જોઈએ. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે મૃત્યુદંડ આપતા દેશોએ નિષ્પક્ષ સુનાવણી સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ અને એવી પદ્ધતિઓ પર રોક લગાવવી જોઈએ, જેના કારણે જરૂર કરતાં વધુ પીડા થાય. બીજી તરફ, ફ્રાન્સે પ્રસ્તાવ પસાર થવાનું સ્વાગત કર્યું. તેણે તેને સમગ્ર વિશ્વમાં મૃત્યુદંડ નાબૂદ કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું. શું ભારતમાં ફાંસી બંધ થઈ જશે? ના. સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો આ પ્રસ્તાવ કાયદેસર રીતે બંધનકારક નથી. એટલે કે તેને માનવું કોઈપણ દેશ માટે જરૂરી નથી. ભારતમાં હત્યા અને આતંકવાદ જેવા કેટલાક અત્યંત ગંભીર ગુનાઓ માટે મૃત્યુદંડની જોગવાઈ અગાઉની જેમ ચાલુ રહેશે.
મૃત્યુદંડ આપવા વિરુદ્ધ UNમાં પ્રસ્તાવ પસાર:ભારત સહિત 33 દેશોએ વિરોધ કર્યો; કહ્યું- ફાંસીને સરકારી હત્યા કહેવું ખોટું
📅 Published: November 15, 2026 |
📂 Category: International
