વિચારો, એક દિવસ તમારા ફોન પર તમારો જ અશ્લીલ ફોટો અથવા વીડિયો આવી જાય, જે તમે ક્યારેય બનાવ્યો જ ન હોય. AIના ઉપયોગથી આવું શક્ય છે. સાયબર ઠગ લોકોના ફોટા ઉઠાવીને નકલી અશ્લીલ કન્ટેન્ટ તૈયાર કરી રહ્યા છે અને પછી બદનામીનો ડર બતાવીને બ્લેકમેલ કરી રહ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં કર્ણાટકના મેંગલુરુમાંથી આવો જ એક કિસ્સો સામે આવ્યો. અહીં સ્કેમર્સે AIની મદદથી 19 વર્ષના એક યુવકના ફોટા સાથે છેડછાડ કરીને તેનો અશ્લીલ ફોટો બનાવ્યો. ત્યારબાદ તેને સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ કરવાની ધમકી આપીને 5.24 લાખ રૂપિયા ઠગી લીધા. આવા ફોટાને મોર્ફ્ડ ફોટો કહેવામાં આવે છે. તેથી આજે ‘સાયબર લિટરેસી’માં ‘મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો સ્કેમ’ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત– રાહુલ મિશ્રા, સાયબર સિક્યોરિટી સલાહકાર, ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ સવાલ- મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયોનો શું અર્થ છે? જવાબ- મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો એ નકલી તસવીર અથવા વીડિયો હોય છે, જેને કોઈ વ્યક્તિના અસલી ફોટો અથવા વીડિયોમાં છેડછાડ કરીને બનાવવામાં આવે છે. તે જોવામાં અસલી લાગે છે, પરંતુ હકીકતમાં સાચો હોતો નથી. તેમાં- સવાલ- મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો કેવી રીતે બનાવવામાં આવે છે? જવાબ- મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો બનાવવા માટે વિવિધ પ્રકારની એડિટિંગ અને AI ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેમાં આ મુખ્ય રીતો છે- ફોટો એડિટિંગ: કોઈ ફોટામાં ચહેરો, શરીર, બેકગ્રાઉન્ડ અથવા અન્ય ભાગોને બદલી દેવામાં આવે છે. ફેસ સ્વેપ: એક વ્યક્તિનો ચહેરો બીજી વ્યક્તિના ફોટા અથવા વીડિયો પર લગાવી દેવામાં આવે છે. ડીપફેક AI: AIની મદદથી ચહેરાના હાવભાવ, હોઠોની હિલચાલ અને અવાજ સુધી બદલી શકાય છે. AI ઇમેજ/વીડિયો જનરેશન: કોઈ ફોટા અથવા ટેક્સ્ટના આધારે સંપૂર્ણપણે નવી નકલી તસવીર અથવા વીડિયો બનાવી શકાય છે. વીડિયો મેનિપ્યુલેશન: અસલી વીડિયોમાં ફેરફાર કરીને એવું બતાવી શકાય છે, જે ખરેખર બન્યું જ ન હોય. સવાલ- ઠગો મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયોની મદદથી કયા પ્રકારના ફ્રોડ કરી શકે છે? જવાબ- ઠગો મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો દ્વારા અનેક પ્રકારની છેતરપિંડી કરી શકે છે. આને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- શું લોકોની પોતાની ભૂલોને કારણે પણ તેમના મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો બનવાની શક્યતા હોય છે? જવાબ- હા, ઘણી વખત જાણતાં-અજાણતાં કરવામાં આવતી કેટલીક ઑનલાઇન પ્રવૃત્તિઓ જોખમ વધારી શકે છે, જેમ કે- સવાલ- જો કોઈ મોર્ફ્ડ ફોટો/વીડિયો વાયરલ કરવાની ધમકી આપે તો શું કરવું? જવાબ- આવી પરિસ્થિતિમાં ધીરજથી કામ લો. બ્લેકમેલરના દબાણમાં આવીને પૈસા ન આપો. તાત્કાલિક કેટલાક પગલાં લો- સવાલ- અશ્લીલ મોર્ફ્ડ ફોટો/વીડિયોની ફરિયાદ ક્યાં અને કેવી રીતે કરવી? જવાબ- તેને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- સવાલ- ફરિયાદ કરવા માટે તમારી પાસે કયા પુરાવા હોવા જોઈએ? જવાબ- અશ્લીલ મોર્ફ કરેલા ફોટો-વીડિયોની ફરિયાદ કરતી વખતે આ ડિજિટલ પુરાવા સાથે રાખો- સવાલ- મોર્ફ્ડ ફોટો/વીડિયો વાયરલ કરવાની ધમકી આપનાર અથવા તેને પોસ્ટ કરનાર વ્યક્તિ સામે કઈ કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે? જવાબ- મામલાના આધારે ‘IT Act’ની અલગ-અલગ કલમો અને અન્ય કાયદાઓ હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે- સવાલ- જો કોઈ તમારી અશ્લીલ મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ કરી દે, તો તેને દૂર કરાવવા માટે શું કરવું? જવાબ- આને પૉઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- આની સાચી રીત ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- સોશિયલ મીડિયા પર રિપોર્ટ કરતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? જવાબ- તેને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- સવાલ- જો કન્ટેન્ટ હટાવ્યા પછી ઠગ ફરીથી નવી ID બનાવીને ફોટો/વીડિયો પોસ્ટ કરે તો શું કરવું? જવાબ- આ માટે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો- સવાલ- અશ્લીલ મોર્ફ્ડ ફોટો/વીડિયોના જોખમથી બચવા માટે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? જવાબ- તમારા ફોટો-વીડિયોના દુરુપયોગનું જોખમ ઘટાડવા માટે સોશિયલ મીડિયા પર કેટલીક સાવચેતીઓ રાખો. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- ફોન અને ઇન્ટરનેટનો જવાબદારીપૂર્વક ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો? જવાબ- તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો-