ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન મંગળવારે મોડી રાત્રે (ભારતીય સમય અનુસાર) ન્યૂયોર્ક પહોંચી ગયા. તેઓ 23 સપ્ટેમ્બરે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં ભાષણ આપશે. ઈરાન સાથે જે અમેરિકાનું યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે, એ જ અમેરિકાએ પેઝેશ્કિયાન અને વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીને UNની બેઠકમાં ભાગ લેવા માટે અમેરિકા આવવાની મંજૂરી આપી છે. પેઝેશ્કિયાન અને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ એક જ શહેરમાં હશે, પરંતુ હાલ બંનેની મુલાકાત નક્કી નથી. ટ્રમ્પે પેઝેશ્કિયાનને મળવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી છે. પરંતુ ઈરાની પક્ષે જણાવ્યું છે કે બંને નેતાઓની કોઈ મુલાકાત નક્કી કરવામાં આવી નથી. ઈરાનના નેતાઓના UN ભાષણોનો ઇતિહાસ અનેક મોટા વિવાદો સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે. ક્યારેક અમેરિકી પ્રતિનિધિમંડળ ભાષણ દરમિયાન સભાખંડમાંથી બહાર નીકળી ગયું, ક્યારેક કોઈ પ્રદર્શનકારી મંચ સુધી પહોંચી ગયો અને ક્યારેક અનેક દેશોના પ્રતિનિધિઓએ એકસાથે વૉકઆઉટ કર્યો. પઝશકિયાનના ભાષણમાં 4 બાબતો પર નજર રહેશે 1. અમેરિકા સાથેના યુદ્ધ અંગે શું કહેશે? પઝશકિયાન અમેરિકન સૈન્ય કાર્યવાહી અને ઈરાન પરના દબાણને કઈ રીતે રજૂ કરે છે, તે મહત્વપૂર્ણ રહેશે. ખાસ કરીને યુદ્ધ રોકવા માટે ઈરાનની શું શરતો છે, તે જોવાનું રહેશે. 2. હોર્મુઝ અંગે શું સંદેશ આપશે? ઈરાન પહેલેથી જ કહી ચૂક્યું છે કે અમેરિકન સૈન્ય દબાણ અને બંદરોની નાકાબંધી ઘટે તો તે 7 દિવસમાં હોર્મુઝ સામુદ્રધુની ખોલી શકે છે. તેથી ભાષણમાં આ મુદ્દે કોઈ નવો સંકેત મહત્વપૂર્ણ રહેશે. 3. ટ્રમ્પને શું સંદેશ આપશે? બંને નેતાઓની બેઠક નક્કી નથી. આવી સ્થિતિમાં પઝેશ્કિયાન પોતાના ભાષણમાં સીધી કે પરોક્ષ રીતે ટ્રમ્પ અને અમેરિકન વહીવટીતંત્રને શું સંદેશ આપે છે, તેના પર પણ નજર રહેશે. 4. વાતચીત માટે કેટલી શક્યતા છોડશે? ઈરાની પ્રતિનિધિમંડળ પાસે અમેરિકા સાથે ફરીથી કૂટનીતિ શરૂ કરવાનો અધિકાર છે. તેથી પઝેશ્કિયાનના ભાષણથી સંકેત મળી શકે છે કે ઈરાન આગળની વાતચીત માટે કઈ શરતો પર તૈયાર છે. પઝેશ્કિયાનને વિશેષ કાનૂની સુરક્ષા ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ પઝેશ્કિયાનની ન્યૂયોર્કમાં ધરપકડ કરી શકાશે નહીં. તેના બે મોટા કારણો છે. 1. રાષ્ટ્રપતિને વિશેષ કાનૂની સુરક્ષા મળે છે કોઈ દેશના વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિની બીજા દેશમાં જઈને સીધી ધરપકડ કરવી સરળ નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો હેઠળ વર્તમાન રાષ્ટ્રપ્રમુખોને વિશેષ કાનૂની સુરક્ષા મળે છે. આનો હેતુ એ છે કે કોઈ દેશ પોતાની મરજીથી બીજા દેશના વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિની ધરપકડ ન કરી શકે. જોકે, તેનો આ અર્થ નથી કે રાષ્ટ્રપતિ સામે ક્યારેય કોઈ કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકતી નથી. આ બાબત પર આધાર રાખે છે કે મામલો કઈ અદાલતમાં છે, આરોપો શું છે અને તે દેશના કાયદા શું કહે છે. નિકોલસ માદુરોનો મામલો તેનું ઉદાહરણ છે. તેમની ધરપકડ અમેરિકાએ કરી હતી, પરંતુ તે સમયે અમેરિકા તેમને વેનેઝુએલાના કાયદેસર રાષ્ટ્રપતિ માનતું ન હતું. 2. UNGA માટે અમેરિકાની અલગ જવાબદારી છે આ મામલો માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો નથી. UNનું મુખ્યાલય ન્યૂયોર્કમાં છે અને અમેરિકા તેની યજમાની કરે છે. તેથી UNની બેઠકોમાં ભાગ લેનારા અન્ય દેશોના પ્રતિનિધિઓને અમેરિકા આવવાની મંજૂરી આપવી તેની જવાબદારીનો એક ભાગ છે. UNના નિયમો અનુસાર અમેરિકા એવું કરી શકતું નથી કે કોઈ વિદેશી પ્રતિનિધિને UNના સત્તાવાર કામમાં ભાગ લેવાથી જ રોકી દે. જોકે, UNની બહાર તેની અવરજવર પર પ્રતિબંધ મૂકી શકાય છે. આ જ કારણે પજશકિયાન અને અરાઘચીને અમેરિકા આવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. પરંતુ ઈરાની પ્રતિનિધિમંડળ નાનું રાખવામાં આવ્યું છે અને તેના સભ્યોની અવરજવર પણ મર્યાદિત રહેશે. મુસાફરી અને ખરીદી પર પ્રતિબંધો રહેશે અમેરિકાના વિદેશ મંત્રાલય અનુસાર ઈરાની અધિકારીઓની ન્યૂયોર્કમાં અવરજવર મર્યાદિત રહેશે. તેઓ માત્ર કેટલીક નિર્ધારિત જગ્યાઓએ જ જઈ શકશે. સામાન્ય રીતે આવા અધિકારીઓને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મુખ્યાલય, ઈરાનના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મિશન અને કેટલાક નિર્ધારિત વિસ્તારો વચ્ચે જ અવરજવર કરવાની મંજૂરી હોય છે. આ ઉપરાંત વૈભવી વસ્તુઓ અને કેટલીક અન્ય ચીજવસ્તુઓ ખરીદવા પર પણ પ્રતિબંધ રહેશે. અમેરિકા અગાઉ પણ ઈરાની અધિકારીઓ પર આ પ્રકારના પ્રતિબંધો લગાવી ચૂક્યું છે.