છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં Gen Z એટલે કે યુવા પેઢી એક મોટી રાજકીય તાકાત બનીને ઉભરી આવી છે. બાંગ્લાદેશ, નેપાળ, પેરુ અને મેડાગાસ્કરમાં યુવાનોના પ્રદર્શનોને કારણે સરકારો પડી ગઈ. ભારતમાં પણ અનેક પ્રદર્શનોમાં યુવાનોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે. હવે યુરોપમાં પણ યુવાનો પોતાની માંગણીઓને લઈને રસ્તા પર ઉતરી રહ્યા છે. ફ્રાન્સમાં સ્કૂલોની ખરાબ સ્થિતિ, સ્પેનમાં બેરોજગારી અને બ્રિટનમાં પેન્શન નીતિઓને લઈને નારાજગી છે. યુવાનો માટે નોકરી મેળવવી, સારું શિક્ષણ મેળવવું અને સસ્તું ઘર ખરીદવું મુશ્કેલ બનતું જઈ રહ્યું છે. યુરોપમાં આ મુશ્કેલીએ યુવાનો અને વૃદ્ધો વચ્ચેનો આર્થિક અને રાજકીય સંઘર્ષ વધારી દીધો છે. વૃદ્ધોની વસ્તી વધવાની સાથે રાજકારણમાં તેમનો પ્રભાવ પણ મજબૂત થયો છે. બીજી તરફ, યુવાનોની સંખ્યા ઘટી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં પોતાની માંગણીઓને લઈને સરકાર પર દબાણ બનાવવું તેમના માટે વધુ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. ફ્રાન્સ: યુવાનોને સ્કૂલો માટે પૈસા જોઈએ છે, વૃદ્ધોને પેન્શન ફ્રાન્સમાં યુવાનો સામે નોકરીની અછત છે. બેરોજગારી 20% સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ વર્ષે બીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં અર્થવ્યવસ્થાની વૃદ્ધિ શૂન્ય રહી. બીજી તરફ, સરકારના કુલ ખર્ચમાંથી લગભગ 25% પેન્શન પર ખર્ચાય છે. એટલે કે બજેટનો મોટો હિસ્સો વૃદ્ધોના પેન્શન પાછળ ખર્ચાઈ રહ્યો છે. થોડા વર્ષો પહેલાં રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોને નિવૃત્તિની ઉંમર 62થી વધારીને 64 વર્ષ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. તેના વિરોધમાં દેશભરમાં પ્રદર્શનો થયા અને સરકારે નિર્ણય સ્થગિત કરવો પડ્યો. હવે પક્ષ હોય કે વિપક્ષ, કોઈ પણ પેન્શનમાં કાપ મૂકવા અંગે ચર્ચા પણ કરતું નથી. યુવાનો ઇચ્છે છે કે શાળાઓની સ્થિતિ સુધરે અને શિક્ષણ પર વધુ પૈસા ખર્ચવામાં આવે. ડાબેરી નેતાઓનું કહેવું છે કે પેન્શન બચાવતાં શિક્ષણનું બજેટ પણ વધારી શકાય છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે પૈસા આવશે ક્યાંથી? ફ્રાન્સ પર પહેલેથી જ ભારે દેવું છે, અને અમીરો પર વધુ ટેક્સ લગાવવાથી પણ સરકારને ખાસ આવક થઈ નથી. આવી સ્થિતિમાં બંને વર્ગોની માંગણીઓ પૂરી કરવી સરકાર માટે મોટો પડકાર બની ગઈ છે. સ્પેન: યુવાનો માટે ઘર ખરીદવું મુશ્કેલ સ્પેનમાં પણ આ જ સમસ્યા જોવા મળી રહી છે. ત્યાં ઘરોની અછત અને વધતા ભાડાને લઈને હાલમાં વિરોધ પ્રદર્શનો થયા હતા. સ્પેનમાં યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર 22%થી વધુ છે અને ઘરની કિંમતો વેતનની સરખામણીએ ઘણી ઝડપથી વધી છે. પરિણામે, ઘણા યુવાનો 30 વર્ષની ઉંમર વટાવ્યા પછી પણ માતા-પિતા સાથે રહેવા મજબૂર છે. જેઓ અલગ રહે છે, તેમની આવકનો મોટો હિસ્સો ભાડામાં જતો રહે છે. આવી સ્થિતિમાં બચત કરવી અને પોતાનું ઘર ખરીદવું મુશ્કેલ છે. બીજી તરફ, જે વૃદ્ધો પાસે પહેલેથી જ ઘર છે, તેમને વધતી કિંમતોનો લાભ મળી શકે છે. તેમની મિલકતની કિંમત વધી રહી છે, જ્યારે યુવાનો માટે ઘર ખરીદવું વધુને વધુ મુશ્કેલ બનતું જાય છે. આ જ અંતર બંને પેઢીઓ વચ્ચેનો તણાવ વધારી રહ્યું છે. બ્રિટનમાં પેન્શન પરના ખર્ચને લઈને ચર્ચા બ્રિટનમાં પણ યુવાનો બેરોજગારી અને મોંઘા ઘરથી પરેશાન છે. યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર લગભગ 16% છે. ખાસ કરીને લંડન અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં મકાનોનું ભાડું ખૂબ વધારે છે. મુશ્કેલી એ છે કે રોજગારની નવી તકો પણ મોટાભાગે આ જ વિસ્તારોમાં ઊભી થાય છે. આવી સ્થિતિમાં યુવાનો માટે નોકરી મળ્યા પછી પણ ઘરનો ખર્ચ ઉઠાવવો સરળ નથી. બ્રિટનમાં વડીલોની પેન્શન વધારવા માટે ‘ટ્રિપલ લૉક’ નામની વ્યવસ્થા છે. આ હેઠળ પેન્શન દર વર્ષે મોંઘવારી, સરેરાશ વેતનમાં વધારો અથવા 2.5%- આ ત્રણમાંથી જે પણ વધુ હોય, તેટલી વધારવામાં આવે છે. આથી વડીલોની પેન્શન ઘટવાને બદલે વધતી રહે છે. સરકાર જો પેન્શન પરનો ખર્ચ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરે, તો તેને રાજકીય વિરોધનો સામનો કરવો પડી શકે છે. વડાપ્રધાન એન્ડી બર્નહેમે સ્થાનિક ચૂંટણી પહેલાં આ વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરવાની વાત કરી હતી. જોકે વિરોધી નેતાઓએ તેને માત્ર ચૂંટણીનું વચન ગણાવ્યું. તેમનું કહેવું છે કે જો તેઓ આવું કરે છે, તો તે તેમના માટે આત્મઘાતી સાબિત થઈ શકે છે. યુવાનો પર વડીલોનું પલડું ભારે કેમ? રાજકીય પકડ મજબૂત હોવી: વડીલોની રાજકીય પક્ષો અને ટ્રેડ યુનિયનોમાં સારી પકડ છે. તેઓ ચૂંટણીમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી નેતાઓ માટે તેમની માંગણીઓને અવગણવી મુશ્કેલ હોય છે. પેન્શનનો લાભ સમગ્ર પરિવારને મળવો: ઘણા યુવાનો નોકરી અથવા કમાણી હોવા છતાં પોતાના માતા-પિતા સાથે રહે છે. આવા પરિવારોમાં વડીલોની પેન્શન ઘરખર્ચ ચલાવવામાં મદદ કરે છે. જો સરકાર પેન્શન ઘટાડે છે, તો તેની અસર સમગ્ર પરિવાર પર પડી શકે છે. કામકાજ કરતા લોકોને એ ચિંતા પણ રહે છે કે પેન્શન ઘટશે તો માતા-પિતાના ખર્ચની જવાબદારી તેમના પર વધી જશે. પેન્શનને પોતાના ભવિષ્ય સાથે જોડીને જોવું: યુવાનોને લાગે છે કે આજે વડીલોને પેન્શન મળશે, તો ભવિષ્યમાં તેમને પણ તેનો લાભ મળી શકે છે. તેથી તેઓ પેન્શન વ્યવસ્થાના વિરોધમાં ખુલ્લેઆમ બોલતા નથી. તેનાથી વિપરીત, વડીલોને શિક્ષણ પર વધુ સરકારી નાણાં ખર્ચવા માટે સમજાવવું મુશ્કેલ બની શકે છે, કારણ કે તેનો સીધો લાભ તેમને મળતો નથી. આ જ કારણ છે કે પેન્શન પરનો ખર્ચ ઘટાડવા અને શિક્ષણ જેવી સેવાઓ પરનો ખર્ચ વધારવા વચ્ચે સહમતિ બનાવવી સરળ નથી. ———————————