પ્રશ્ન– હું 34 વર્ષની છું અને એક આઇટી કંપનીમાં કામ કરું છું. દિવસભર તો હું ઓફિસના કામોમાં વ્યસ્ત રહું છું, પણ જેવી રાત્રે પથારીમાં જાઉં છું, મારું મગજ સુપર એક્ટિવ થઈ જાય છે. મગજમાં દિવસભરની વાતો ફરવા લાગે છે. કયું કામ અધૂરું રહી ગયું? બોસે શું કહ્યું? કાલે શું કરવાનું છે? અહીં સુધી કે નવી-જૂની ખબર નહીં ક્યાં-ક્યાંની વાતો આવવા લાગે છે. કોઈ અદૃશ્ય ભવિષ્ય અને મોત સુધીનો ડર સતાવવા લાગે છે. હું ઇચ્છવા છતાં પણ મારા મગજને રોકી શકતી નથી અને આ બધા વિશે વિચારતી રહું છું. ઘણી વાર બે-ત્રણ કલાક સુધી ઊંઘ આવતી નથી. શું આ તણાવ છે કે કોઈ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાને કારણે છે? નિષ્ણાતઃ ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. પ્રશ્ન પૂછવા બદલ આભાર. રાત્રે સૂતી વખતે મગજમાં જાતજાતના વિચારો આવવા ખૂબ સામાન્ય છે. દિવસભર આપણું મગજ કામમાં વ્યસ્ત હોય છે. ઈમેલ, મીટિંગ, ફોન, ડેડલાઈન અને નાના-મોટા નિર્ણયો મગજને સતત સક્રિય રાખે છે. એટલે કે શરીર ભલે થાકી રહ્યું હોય, મગજને રોકાવાની તક મળતી નથી. પછી રાત્રે કામ પૂરું થાય છે અને આપણે પથારીમાં પહોંચીએ છીએ. ત્યારે બહારની હલચલ તો થંભી જાય છે, પરંતુ મગજ આટલી જલદી શાંત થતું નથી. દિવસભર જે વાતો પર ધ્યાન આપવાનો સમય ન મળ્યો, તે એક પછી એક યાદ આવવા લાગે છે. રાત્રે મગજ ઓવરએક્ટિવ થવા પાછળ આ સંભવિત કારણો હોઈ શકે છે- રાત્રે કયા વિચારો આવે છે? રાત્રિના સમયે મગજમાં બે પ્રકારની વસ્તુઓ સક્રિય થઈ શકે છે- 1. વારંવાર જૂની વાતોનું પુનરાવર્તન કરવું વારંવાર જૂની કે એક જ પ્રકારની વાતોનું પુનરાવર્તન કરતા રહેવાને રુમિનેશન કહે છે. દાખલા તરીકે- 2. ભવિષ્યની ચિંતા કરવી આ ચિંતા છે. આમાં મગજ વારંવાર ભવિષ્યની સંભવિત મુશ્કેલીઓ વિશે વિચારી-વિચારીને પરેશાન થાય છે, જેમ કે- રુમિનેશન અને ચિંતા, બંને મળીને મગજને સતત સક્રિય રાખી શકે છે. તેનો સંબંધ એન્ઝાઈટી, ડિપ્રેશન કે ઇન્સોમ્નિયા (અનિદ્રા) સાથે પણ જોવા મળ્યો છે. પરંતુ માત્ર વધુ વિચારવાનો અર્થ કોઈ માનસિક બીમારી હોવી એ નથી. જેટલું રોકશો, વિચારો તેટલા જ વધુ આવશે માની લો કે કોઈ તમને કહે કે, આગલી એક મિનિટ સુધી ગુલાબી હાથી વિશે બિલકુલ ન વિચારો. શક્ય છે કે સૌથી પહેલા તમારા મગજમાં ગુલાબી હાથી જ આવે. આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે વિચારને રોકવા માટે મગજ વારંવાર તપાસે છે કે ક્યાંક એ જ વિચાર તો નથી આવી રહ્યો ને? આનાથી તે વિચાર વધુ સક્રિય થઈ શકે છે. આ જ વાત રાત્રે પણ થઈ શકે છે. તમે તમારી જાતને કહો – “મારે બિલકુલ વિચારવાનું નથી. મારે અત્યારે સૂવું છે.” પરંતુ મગજ એ જ વિચારની દેખરેખ કરવા લાગે છે. તેથી વિચારો સામે લડવાને બદલે તેમને ઓળખવા વધુ સારું છે. તમારી જાતને કહો- “મારા મગજમાં આ વિચાર આવ્યો છે. મારે તેને અત્યારે ઉકેલવાની જરૂર નથી.” શું આ OCD (ઓબ્સેસિવ કમ્પલ્સિવ ડિસઓર્ડર) છે? ફક્ત વારંવાર વિચારવાનો અર્થ OCD નથી. OCD માં વિચારો ઘણીવાર વ્યક્તિની ઈચ્છા વિરુદ્ધ આવે છે. તે પરેશાન કરનારા હોય છે અને વ્યક્તિને તેમાંથી છુટકારો મેળવવાની અથવા સંપૂર્ણપણે ખાતરી કરવાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ શકે છે. આ પછી વ્યક્તિ કેટલાક કામ વારંવાર કરી શકે છે, જેને કમ્પલ્શન કહેવાય છે. આ બે પ્રકારના હોઈ શકે છે- ફિઝિકલ કમ્પલ્શન જેમ કે વારંવાર હાથ ધોવા, તાળું તપાસવું, વસ્તુઓને ખાસ રીતે ગોઠવવી અથવા વારંવાર પાછા જઈને જોવું. મેન્ટલ કમ્પલ્શન જેમ કે મનોમન ગણતરી કરવી, કોઈ શબ્દ કે પ્રાર્થનાનું પુનરાવર્તન કરવું, જૂની ઘટનાને વારંવાર યાદ કરીને તપાસવી અથવા પોતાની ભાવનાઓને વારંવાર ચકાસવી. મેન્ટલ કમ્પલ્શન બહારથી દેખાતા નથી. પરંતુ આમાં પણ ઘણો સમય જઈ શકે છે. OCD માં આ કાર્યોથી થોડા સમય માટે રાહત મળે છે. પછી તે જ શંકા અથવા બેચેની પાછી આવી શકે છે. આ ઓવરથિંકિંગ છે કે OCD? કરો સેલ્ફ અસેસમેન્ટ ટેસ્ટ અહીં હું તમને એક સેલ્ફ અસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. છેલ્લા બે અઠવાડિયાને ધ્યાનમાં રાખીને નીચે આપેલા પ્રશ્નોના જવાબ આપો. નીચે ગ્રાફિક્સમાં બે વિભાગમાં કુલ 10 પ્રશ્નો છે. પહેલા વિભાગમાં ‘ઓવરસ્ટિમ્યુલેશન અને રૂમિનેશન’ સંબંધિત પ્રશ્નો છે અને બીજા વિભાગમાં OCD સંબંધિત પ્રશ્નો છે. તમારે આ પ્રશ્નોને 0 થી 3 ના સ્કેલ પર રેટ કરવાના છે. જેમ કે, પહેલા પ્રશ્ન માટે જો તમારો જવાબ ‘ક્યારેય નહીં’ હોય તો 0 નંબર આપો અને જો તમારો જવાબ ‘લગભગ દરરોજ’ હોય તો 3 નંબર આપો. અંતે તમારો સ્કોર કુલ કરો. નીચે ગ્રાફિક પછી સ્કોરનું વિશ્લેષણ જુઓ. સ્કોરનું અર્થઘટન સેક્શન A માં જો સ્કોર 9 કે તેથી વધુ હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે ઓવરસ્ટિમ્યુલેશન અને રૂમિનેશન મુખ્ય સમસ્યા હોઈ શકે છે. આના પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. સેક્શન B માં જો પ્રશ્ન 8 અને 10 નો અંક 2 કે 3 હોય તો OCD (ઓબ્સેસિવ કમ્પલ્સિવ ડિસઓર્ડર) મુખ્ય સમસ્યા હોઈ શકે છે. ઊંઘ પર અસર કેટલી ગંભીર? જો રાત્રે આ વસ્તુઓ થઈ રહી હોય તો તેને ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર છે- આવી સ્થિતિમાં તમે 14 દિવસની સ્લીપ ડાયરી બનાવો અને તેમાં રોજ લખો- સાથે જ આ બાબતો સમજવી પણ જરૂરી છે- રાત્રે મગજને શાંત કરવાના 6 સ્ટેપ્સ 1. સૂતાં પહેલાં 2 કલાક કામ બંધ કરો કામ પૂરું કરતી વખતે એક નાની યાદી બનાવો- આનાથી મગજને એ ભરોસો મળે છે કે કોઈ જરૂરી વાત ભૂલાઈ નથી. તેને લખી લેવામાં આવી છે. 2. સૂતાં પહેલાં 45-60 મિનિટનો શાંત સમય રાખો આ દરમિયાન ઓફિસનું કામ, ઈમેલ અને ખૂબ જ ઉત્સાહિત કરતી સ્ક્રીન પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહો. મગજને કામમાંથી આરામની સ્થિતિમાં આવવાનો સમય આપો. 3. વિચારવા, ચિંતા કરવાનો સમય નક્કી કરો સાંજે લગભગ 20 મિનિટનો સમય “વિચારવા માટે” નક્કી કરો. તમારી દરેક ચિંતા વિશે તમારી જાતને પૂછો- શું આ એવી સમસ્યા છે, જેને હું અત્યારે ઉકેલી શકું છું? જો હા, તો એક નાનું પગલું નક્કી કરો. જો આ ફક્ત “જો આવું થઈ ગયું તો?” એવી ચિંતા હોય, તો તેને લખી લો અને તે સમયે આગળ ન વધો. રાત્રે તમારી જાતને કહો- “આ વાત મેં લખી લીધી છે. તેને અત્યારે ઉકેલવાની જરૂર નથી.” 4. વિચાર આવે તો તેને ઓળખો મગજમાં વિચાર આવતા જ તમારી જાતને કહો- “મારું મગજ મીટિંગને ફરીથી ચલાવી રહ્યું છે.” અથવા “આ ભવિષ્યની ચિંતા છે.” તમારા વિચારને રોકવાનો પ્રયાસ ન કરો. તેને ઓળખો અને તમારું ધ્યાન ધીમેથી વર્તમાનમાં પાછું લાવો. 5. પથારીને ચિંતાનું સ્થાન ન બનાવો પથારીમાં ત્યારે જ જાઓ, જ્યારે ઊંઘ આવવા લાગે. જો લાંબા સમય સુધી ઊંઘ ન આવતી હોય, તો પથારીમાંથી ઊઠીને હળવા પ્રકાશવાળી જગ્યાએ શાંત કામ કરો. ઊંઘ આવવા લાગે તો પાછા પથારીમાં જાઓ. વારંવાર ઘડિયાળ ન જુઓ. તેનાથી ઊંઘને ​​લઈને ચિંતા વધી શકે છે. 6. ઊંઘની મૂળભૂત આદતો સુધારો ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું જોઈએ? જો ઊંઘની સમસ્યા ઘણા મહિનાઓથી ચાલુ રહે અને કામ અથવા સંબંધો પર અસર કરતી હોય, તો મનોવૈજ્ઞાનિક અથવા મનોચિકિત્સકની સલાહ લો. અંતિમ વાત આપણો ધ્યેય મગજને સંપૂર્ણપણે ખાલી કરવાનો નથી. વિચારો આવવા સામાન્ય છે. આપણે એ શીખવાનું છે કે દરેક વિચારને ખેંચીને કે પકડીને તેનું વિશ્લેષણ કરવા લાગવું જરૂરી નથી. વિચારોને આવવા દો, તેમને ઓળખો અને પછી તેમને જવા દો.