ભારતીય ભોજનમાં એક જ થાળીમાં અનેક પ્રકારના કાર્બોહાઇડ્રેટવાળી વસ્તુઓનો સમાવેશ થવો સામાન્ય છે. દાળ-ભાત સાથે રોટલી, પૂરી સાથે બટાકાનું શાક, રાજમા-ભાત સાથે રોટલી અથવા છોલે સાથે ભટુરે. આ આપણા રોજિંદા મનપસંદ કોમ્બિનેશન છે. આમાંથી કોઈ એક વસ્તુ ખાવી પોતે ખોટી નથી. સમસ્યા ત્યારે થાય છે, જ્યારે એક જ ભોજનમાં જરૂરિયાત કરતાં વધુ કાર્બોહાઇડ્રેટવાળી વસ્તુઓ એકસાથે ખાવામાં આવે. આને ‘ડબલ કાર્બિંગ’ કહેવાય છે. રોજિંદા વધુ માત્રામાં કાર્બ્સ (ખાસ કરીને રિફાઇન્ડ કાર્બ્સ) લેવાથી માત્ર કેલરી નથી વધતી. તેનાથી વજન વધે છે, બ્લડ શુગર વધે છે, ઇન્સ્યુલિન વધે છે અને મેટાબોલિક ડિસઓર્ડરની સંભાવના વધે છે. તેથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં ડબલ કાર્બિંગની વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાતઃ અમૃતા મિશ્રા, સીનિયર ડાયટિશિયન, દિલ્હી પ્રશ્ન- ડબલ કાર્બિંગ શું છે? જવાબ- એનો અર્થ છે કે ‘એક જ ભોજનમાં કાર્બોહાઇડ્રેટથી ભરપૂર બે ખોરાક એકસાથે ખાવા’, જેમ કે- પ્રશ્ન- ડબલ કાર્બિંગ અને માત્ર વધુ કાર્બોહાઇડ્રેટ ખાવા વચ્ચે શું તફાવત છે? જવાબ- આને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- ડબલ કાર્બિંગ વધુ કાર્બોહાઇડ્રેટ ખાવું પ્રશ્ન- કયા સામાન્ય ફૂડ કોમ્બિનેશનમાં અજાણતાં ડબલ કાર્બિંગ થઈ જાય છે? જવાબ- રોજિંદા ભોજનમાં ઘણીવાર મેઈન કોર્સ સાથે સ્ટાર્ચવાળો સાઈડ ફૂડ (જેમ કે ફ્રેન્ચ ફ્રાઈસ, બટાકા અથવા મેશ્ડ પોટેટો) ઉમેરવાથી અજાણતાં ડબલ કાર્બિંગ થઈ જાય છે. ગ્રાફિકમાં આવા ફૂડ કોમ્બિનેશનની યાદી જોઈએ- પ્રશ્ન- શું દાળ-ભાત પણ ડબલ કાર્બિંગ છે? જવાબ- આ સામાન્ય રીતે ડબલ કાર્બિંગ નથી. તેને મુદ્દાઓથી સમજીએ- પ્રશ્ન- શું બધા કાર્બોહાઇડ્રેટ શરીર પર એક સરખી અસર કરે છે? જવાબ- ના, બધા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ શરીર પર એકસરખી અસર કરતા નથી. તેને મુદ્દાઓથી સમજીએ- સિમ્પલ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ કોમ્પ્લેક્સ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ હાઈ GI કાર્બ્સ લો GI કાર્બ્સ પ્રશ્ન- બે કાર્બોહાઇડ્રેટ સોર્સ એકસાથે ખાવાથી શરીરમાં શું થાય છે? જવાબ- શરીર આ કાર્બ્સને તોડીને ઊર્જા માટે ઉપયોગ કરે છે. લાંબા સમય સુધી જરૂરિયાત કરતાં વધુ કાર્બ્સ ખાવાથી મેટાબોલિક હેલ્થ પર ખરાબ અસર પડી શકે છે. ગ્રાફિકમાં તેની અસર જોઈએ- પ્રશ્ન- ડબલ કાર્બિંગથી ઇન્સ્યુલિન વધુ કેમ રિલીઝ થાય છે? જવાબ- આને મુદ્દાઓથી સમજીએ- પ્રશ્ન- શું રોટલી અને ભાત એકસાથે ખાવાથી વજન વધે છે? જવાબ- ના, વજન વધવું મુખ્યત્વે એ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે તમે દિવસભરમાં કેટલી કેલરી ખર્ચ કરો છો અને તેની સામે કેટલી કેલરી લો છો. દાળ, શાકભાજી અને સલાડ સાથે મર્યાદિત માત્રામાં રોટલી-ભાત ખાવાથી ભોજન સંતુલિત રહે છે. પ્રશ્ન- શું રોજ બે કાર્બોહાઇડ્રેટ સ્ત્રોત એકસાથે ખાવાથી ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસનું જોખમ વધે છે? જવાબ- તે આ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે તમે કયા પ્રકારના કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને કેટલી માત્રામાં ખાઓ છો, જેમ કે- પ્રશ્ન- કયા લોકો માટે વધુ કાર્બવાળું ભોજન નુકસાનકારક છે? જવાબ- જેમનું મેટાબોલિઝમ પહેલેથી ધીમું છે, તેમના માટે વધુ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ પચાવવા મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. કોને વધુ જોખમ છે, ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- હેલ્ધી થાળીમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ, પ્રોટીન અને શાકભાજીનું પ્રમાણ શું હોવું જોઈએ? જવાબ- હેલ્ધી થાળીમાં શાકભાજીનો ભાગ સૌથી વધુ હોવો જોઈએ, જ્યારે પ્રોટીન અને કાર્બોહાઇડ્રેટનો ભાગ તેનાથી ઓછો રાખવો જોઈએ. ગ્રાફિકમાં પ્રમાણ જોઈએ- પ્રશ્ન- કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ સાથે પ્રોટીન અને ફાઇબર ખાવાથી શું ફાયદો થાય છે? જવાબ- કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ શરીરને મુખ્યત્વે ઊર્જા આપે છે. જ્યારે પ્રોટીન સ્નાયુઓ અને પેશીઓના વિકાસ અને સમારકામમાં મદદ કરે છે. જ્યારે ફાઇબર પાચન અને આંતરડાના સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી છે. પ્રશ્ન- ચોખા છોડવા વધુ સારું છે કે તેની માત્રા ઓછી કરવી? જવાબ- ચોખા સંપૂર્ણપણે છોડવાની જરૂર નથી. તેનું પ્રમાણ તમારી ઉંમર, ફિઝિકલ એક્ટિવિટી, કુલ ડાયટ અને હેલ્થ કન્ડિશન અનુસાર નક્કી કરવું જોઈએ. પ્રશ્ન- રોટલી અને ભાત બંને ખાવા હોય, તો થાળીને કેવી રીતે બેલેન્સ કરશો? જવાબ- બંનેનું પ્રમાણ ઓછું રાખો અને બાકીની થાળીમાં પ્રોટીન, શાકભાજી અને સલાડ સામેલ કરો. પ્રશ્ન- ડબલ કાર્બિંગથી બચવા માટે ભોજનમાં કયા ફેરફારો કરવા જોઈએ? જવાબ- રોજિંદા ભોજનને એવી રીતે પ્લાન કરો કે અજાણતામાં કાર્બ્સનું પ્રમાણ જરૂરિયાત કરતાં વધુ ન થાય. ડબલ કાર્બિંગથી બચવા માટેની ટિપ્સ ગ્રાફિકમાં જોઈએ- ડબલ કાર્બિંગ સંબંધિત પ્રશ્ન-જવાબ પ્રશ્ન- શું ક્યારેક-ક્યારેક ડબલ કાર્બિંગ કરી શકાય છે? જવાબ- હા, એક સ્વસ્થ વ્યક્તિ ક્યારેક-ક્યારેક ડબલ કાર્બિંગ કરી શકે છે. પ્રશ્ન- શું કસરત કરનારાઓએ પણ ડબલ કાર્બિંગથી બચવું જોઈએ? જવાબ- તેને મુદ્દાઓથી સમજીએ- પ્રશ્ન- નાસ્તામાં ડબલ કાર્બિંગ વધુ નુકસાન કરે છે કે ડિનરમાં? જવાબ- ડબલ કાર્બિંગ નાસ્તામાં હોય કે ડિનરમાં, તેની અસર સમયથી નક્કી થતી નથી. વધુ મહત્ત્વ એ રાખે છે કે કયા પ્રકારના કાર્બ્સ, કેટલી માત્રામાં અને કયા ફૂડ્સ સાથે ખાઈ રહ્યા છો. પ્રશ્ન- શું મિલેટ (બાજરી, જુવાર, રાગી) સાથે ભાત કે રોટલી ખાવું પણ ડબલ કાર્બિંગ ગણાશે? જવાબ- હા, આમાં પણ એક જ મીલમાં બે કાર્બ સોર્સ સામેલ હોય છે. જોકે, મિલેટ્સમાં ફાઈબર, પ્રોટીન અને ઘણા માઈક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ પણ મળે છે. આવી સ્થિતિમાં તેમને રિફાઈન્ડ કાર્બ્સ બરાબર ન માનવા જોઈએ.