“તમારું લોહી ખૂબ મીઠું છે, તેથી તમને મચ્છરો વધારે કરડે છે.” આ વાત તમે ઘણી વાર સાંભળી હશે. કદાચ ધ્યાન પણ આપ્યું હશે કે એક જ જગ્યાએ હાજર લોકોમાંથી કેટલાક લોકો જ મચ્છરોના નિશાન પર વધારે રહે છે. આને લઈને ઘણા મિથ પ્રચલિત છે, જેમાં ‘મીઠું લોહી હોવું’ સૌથી કોમન છે. અમેરિકાની ‘રોકફેલર યુનિવર્સિટી’ની જર્નલ ‘Cell’માં પ્રકાશિત એક સ્ટડી અનુસાર, કેટલાક લોકો સ્વાભાવિક રીતે મચ્છરોને વધારે આકર્ષે છે. તેની પાછળ બોડી ઓડર (શરીરની કુદરતી ગંધ) સહિત ઘણા બાયોલોજિકલ ફેક્ટર્સ છે. તેથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં મચ્છરોના કરડવા અંગે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- એક્સપર્ટ- ડૉ. અજય નાયર, સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ઇન્ટરનલ મેડિસિન, નારાયણા હૉસ્પિટલ, જયપુર પ્રશ્ન- શું ખરેખર કેટલાક લોકોને મચ્છર વધુ કરડે છે કે આ માત્ર ભ્રમ છે? જવાબ- આ માત્ર ભ્રમ નથી, પરંતુ હકીકત છે. મચ્છર કેટલાક લોકોને અન્ય લોકોની તુલનામાં વધુ કરડે છે. પ્રશ્ન- કેટલાક લોકોને મચ્છર વધુ શા માટે કરડે છે? જવાબ- દરેક વ્યક્તિની બોડી ઓડર (શરીરની કુદરતી ગંધ), શ્વાસ સાથે બહાર નીકળતો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને શરીરનું તાપમાન અલગ હોય છે. આ કારણોસર મચ્છર કેટલાક લોકોને વધુ કરડે છે. પ્રશ્ન- શું આ અંગે કોઈ સંશોધન અથવા અભ્યાસ થયો છે? જવાબ- હા, આ વિષય પર અનેક વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો થયાં છે. તેમાં સૌથી ચર્ચિત સંશોધન અમેરિકાની ‘રોકફેલર યુનિવર્સિટી’નું છે. આ સંશોધન ઑક્ટોબર 2022માં વિજ્ઞાન જર્નલ ‘Cell’માં પ્રકાશિત થયું હતું. તેમાં વૈજ્ઞાનિકોએ એ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે આખરે મચ્છરો કેટલાક લોકોને વધુ કેમ કરડે છે. સ્ટડી કેવી રીતે થઈ? કેટલા લોકો સામેલ થયા? અભ્યાસમાં શું જાણવા મળ્યું? પ્રશ્ન- ત્વચા માઇક્રોબાયોમ શું હોય છે? મચ્છર કરડવામાં તેની શું ભૂમિકા છે? જવાબ- તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- કોને મચ્છરો વધુ કરડે છે? જવાબ- મચ્છરો કોને વધુ કરડે છે, તે ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું આપણા બ્લડ ગ્રુપનો મચ્છરોના કરડવા સાથે કોઈ સંબંધ છે? જવાબ- કેટલાક સંશોધનોમાં બ્લડ ગ્રુપ અને મચ્છરોના આકર્ષણ વચ્ચે સંબંધ જોવા મળ્યો છે. ‘અમેરિકન જર્નલ ઓફ એન્ટોમોલોજી’માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસમાં મચ્છરોને અલગ-અલગ બ્લડ ગ્રુપના નમૂનાઓ આપવામાં આવ્યા. આમાં મચ્છરોએ અન્ય બ્લડ ગ્રુપની તુલનામાં ‘O’ બ્લડ ગ્રુપના નમૂનાને વધુ પસંદ કર્યો. જોકે સંશોધકોનું કહેવું છે કે વાસ્તવિક જીવનમાં મચ્છર કોને વધુ કરડશે, તે માત્ર બ્લડ ગ્રુપ પર આધારિત નથી. શરીરની ગંધ, પરસેવો, શરીરનું તાપમાન અને અન્ય જૈવિક પરિબળો પણ તેમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પ્રશ્ન- શું આપણા કપડાંના રંગથી પણ મચ્છરો આકર્ષાય છે? જવાબ- હા, મચ્છરો કેટલાક રંગો તરફ પણ વધુ આકર્ષાય છે. ‘નેચર’ જર્નલમાં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ અનુસાર, ઘેરા રંગનાં કપડાં વધુ ગરમી શોષે છે. તેથી મચ્છરો તેમને વધુ સરળતાથી ઓળખી લે છે. બીજી તરફ સફેદ, આછો લીલો, આછો વાદળી અને જાંબલી જેવા આછા રંગો મચ્છરોને ઘેરા રંગોની સરખામણીએ ઓછા આકર્ષે છે. ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- મચ્છર કરડવાથી કઈ બીમારીઓનું જોખમ વધી જાય છે? જવાબ- દરેક મચ્છર બીમારી ફેલાવતો નથી. જો મચ્છર વાયરસ અથવા પરજીવીથી સંક્રમિત હોય, તો તેના કરડવાથી ઘણી ગંભીર બીમારીઓ થઈ શકે છે. ગ્રાફિકમાં તમામ જોખમો જોઈએ- પ્રશ્ન- જો તમને મચ્છર વધુ કરડે તો શું કરવું? જવાબ- જો તમને વારંવાર મચ્છર કરડે છે, તો સૌથી જરૂરી છે કે તેમનાથી બચવાના ઉપાયો અપનાવો. ગ્રાફિકમાં બચાવની તમામ ટિપ્સ જોઈએ- મચ્છરો સાથે જોડાયેલા સામાન્ય પ્રશ્ન-જવાબ પ્રશ્ન- શું વધુ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડનારા લોકોને મચ્છરો ઝડપથી શોધી લે છે? જવાબ- હા, મચ્છરો માણસોને શોધવા માટે સૌથી પહેલાં શ્વાસ સાથે બહાર નીકળતી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂)ને ઓળખે છે. તેના દ્વારા તેઓ દૂરથી જ માણસની હાજરીનો અંદાજ લગાવી લે છે. પ્રશ્ન- શું પુખ્ત વયના લોકોની તુલનામાં બાળકોને મચ્છરો વધુ કરડે છે? જવાબ- ના, તેની વૈજ્ઞાનિક પુષ્ટિ થઈ નથી. જોકે, બાળકોની ત્વચા પાતળી અને વધુ સંવેદનશીલ હોય છે. તેથી મચ્છર કરડ્યા પછી લાલાશ, સોજો અને ખંજવાળ તેમના શરીર પર વધુ સ્પષ્ટ દેખાઈ શકે છે. આથી ઘણી વાર એવું લાગે છે કે બાળકોને મચ્છરો વધુ કરડ્યા છે. પ્રશ્ન- શું દારૂ પીધા પછી મચ્છરો વધુ આકર્ષાય છે? જવાબ- હા, દારૂ પીધા પછી મચ્છરો કરડવાનું જોખમ વધી જાય છે. માનવામાં આવે છે કે દારૂ શરીરના તાપમાન અને શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરે છે. તેના કારણે મચ્છરો ઝડપથી આકર્ષાય છે. પ્રશ્ન- શું વધારે ખાંડ ખાવાથી મચ્છરો વધારે કરડે છે? જવાબ- ના, અત્યાર સુધીમાં આવો કોઈ નક્કર વૈજ્ઞાનિક પુરાવો મળ્યો નથી. પ્રશ્ન- શું તમાકુ ખાવા અથવા સિગારેટ પીતા લોકોને મચ્છરો ઓછા કરડે છે? જવાબ- ના, આ ધારણા માત્ર એક ભ્રમ છે. પ્રશ્ન- શું મચ્છરો ડિઓડરન્ટ અથવા પરફ્યુમથી આકર્ષાય છે? જવાબ- હા, કેટલાક કિસ્સાઓમાં. ફૂલો જેવી તીવ્ર સુગંધ ધરાવતા કેટલાક પરફ્યુમ મચ્છરોને આકર્ષી શકે છે. પ્રશ્ન- શું લસણ ખાવાથી મચ્છરો દૂર રહે છે? જવાબ- ના, લસણ ખાવાથી શરીરની ગંધ એટલી બદલાતી નથી કે મચ્છરો દૂર રહે. પ્રશ્ન- શું લીંબુ અને લવિંગ લગાવવાથી મચ્છરો ભાગી જાય છે? જવાબ- લીંબુ અને લવિંગની સુગંધ થોડા સમય માટે મચ્છરોને ઓછા આકર્ષિત કરી શકે છે, પરંતુ તેની અસર મર્યાદિત હોય છે.