દર વર્ષે હજારો વિદ્યાર્થીઓ ઇન્ટરનેશનલ સ્કૉલરશિપ માટે અરજી કરે છે. તેનાથી તેમને ફી, રહેવાની વ્યવસ્થા અને અભ્યાસ સાથે જોડાયેલા અન્ય ખર્ચ માટે આર્થિક મદદ મળે છે. પરંતુ હવે સાયબર ગુનેગારોની નજર તેના પર પણ પડી ચૂકી છે. ઠગો વિદ્યાર્થીઓને નિશાન બનાવી રહ્યા છે. તેઓ નકલી વેબસાઇટ, ઈમેઇલ અને સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને નકલી સ્કૉલરશિપની ઑફર આપી રહ્યા છે. તેઓ વિદ્યાર્થીઓને સ્કૉલરશિપની લાલચ આપીને રજિસ્ટ્રેશન, પ્રોસેસિંગ ફી અને દસ્તાવેજોની ચકાસણીના નામે પૈસા પડાવી રહ્યા છે. એટલું જ નહીં, ઠગો વિદ્યાર્થીઓના પાસપોર્ટ, બેંકની વિગતો અને અન્ય દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ કરીને અનેક પ્રકારની છેતરપિંડી આચરી રહ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં ગૃહ મંત્રાલય અને ‘ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કો-ઓર્ડિનેશન સેન્ટર’ (I4C)એ આ સ્કેમ અંગે ચેતવણી આપી છે. તેથી આજે ‘સાયબર લિટરસી’માં ‘ઇન્ટરનેશનલ સ્કૉલરશિપ સ્કેમ’ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- રાહુલ મિશ્રા, સાયબર સિક્યોરિટી એડવાઇઝર, ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ પ્રશ્ન- ‘સ્કૉલરશિપ સ્કેમ’ શું છે? જવાબ- આ એક સાયબર ફ્રોડ છે, જેમાં ઠગો નકલી સ્કૉલરશિપની લાલચ આપીને વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓને નિશાન બનાવે છે. તેનો હેતુ લોકો પાસેથી પૈસા પડાવવાનો અને વ્યક્તિગત તથા બેંકિંગ વિગતો જેવી સંવેદનશીલ માહિતી ચોરી કરવાનો છે. પ્રશ્ન- સાયબર ઠગો વિદ્યાર્થીઓને આ સ્કેમમાં કેવી રીતે ફસાવે છે? જવાબ- ઠગો નકલી સ્કૉલરશિપની જાહેરાતો, ઈમેઇલ, મેસેજ અને વેબસાઇટ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓનો સંપર્ક કરે છે. ત્યારબાદ તે રજિસ્ટ્રેશન ફી, દસ્તાવેજોની ચકાસણી અને પ્રોસેસિંગ ફી જેવા બહાનાઓ હેઠળ પૈસા પડાવે છે. સ્કેમની સમગ્ર પ્રક્રિયા ગ્રાફિક દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- ઠગ કયા વિદ્યાર્થીઓને નિશાન બનાવે છે? જવાબ- ઠગ સામાન્ય રીતે એવા વિદ્યાર્થીઓને નિશાન બનાવે છે, જેઓ વિદેશમાં અભ્યાસ માટે સ્કૉલરશિપની શોધમાં હોય છે. ખાસ કરીને ગ્રેજ્યુએશન, પોસ્ટ-ગ્રેજ્યુએશન અને રિસર્ચ પ્રોગ્રામ માટે સ્કૉલરશિપ શોધી રહેલા વિદ્યાર્થીઓને તેઓ નકલી ઑફર મોકલે છે. પ્રશ્ન- નકલી સ્કૉલરશિપ અરજીના સંભવિત જોખમો કયા છે? જવાબ- આમાં આર્થિક નુકસાનની સાથે-સાથે વિદ્યાર્થીની વ્યક્તિગત વિગતો ખોટા હાથોમાં જતી રહે છે. ઠગ તેનો ઉપયોગ બેન્કિંગ ફ્રોડ અથવા અન્ય સાયબર ગુનાઓ માટે કરી શકે છે. તમામ જોખમો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- સ્કેમર્સ કયા બહાનાથી પૈસા માંગે છે? જવાબ- ઠગ વિદ્યાર્થીઓને એવો વિશ્વાસ અપાવે છે કે, સ્કૉલરશિપ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે ફી જમા કરાવવી જરૂરી છે. તેઓ અલગ-અલગ બહાનાથી પૈસા માંગે છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓ વધુ તપાસ કર્યા વિના રકમ ટ્રાન્સફર કરી દે, જેમ કે- પ્રશ્ન- અસલી અને નકલી સ્કૉલરશિપ વચ્ચેનો તફાવત કેવી રીતે સમજવો? જવાબ- આ બંને વચ્ચે કેટલાક સ્પષ્ટ તફાવતો હોય છે, પરંતુ ઉતાવળમાં વિદ્યાર્થીઓ ઘણીવાર તેમના પર ધ્યાન આપતા નથી. બંને વચ્ચેનો તફાવત ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું અસલી સ્કૉલરશિપ માટે કોઈ ફી લેવામાં આવે છે? જવાબ- મોટાભાગની સ્કૉલરશિપમાં કોઈ પ્રોસેસિંગ અને વેરિફિકેશન ફી લેવામાં આવતી નથી. જોકે કેટલીક સંસ્થાઓમાં અરજી ફી હોઈ શકે છે, પરંતુ તેની માહિતી હંમેશાં સત્તાવાર વેબસાઇટ પર સ્પષ્ટ રીતે આપવામાં આવે છે. જો સ્કૉલરશિપ અપાવવાના નામે વારંવાર પૈસા માંગવામાં આવે, તો સાવચેત થઈ જવું જોઈએ. પ્રશ્ન- સ્કૉલરશિપ માટે અરજી કરતી વખતે વિદ્યાર્થીઓએ કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ? જવાબ- સ્કૉલરશિપની માહિતી હંમેશાં યુનિવર્સિટી, સરકારી વિભાગ અથવા સંબંધિત સંસ્થાની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી જ તપાસવી જોઈએ. તમામ સાવચેતીઓ ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- સ્કૉલરશિપ માટે અરજી કરતી વખતે કયા સંકેતો દેખાય તો સાવચેત થઈ જવું જોઈએ? જવાબ- તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- શું એજન્ટ મારફતે અરજી કરવી સુરક્ષિત છે? જવાબ- સાયબર સિક્યુરિટી સલાહકાર રાહુલ મિશ્રાના જણાવ્યા અનુસાર, રજિસ્ટર્ડ અને વિશ્વસનીય એજન્ટ મારફતે અરજી કરી શકાય છે. પરંતુ તપાસ કર્યા વિના બેંક વિગતો, OTP, પાસવર્ડ અથવા મૂળ દસ્તાવેજો આપશો નહીં. જો કોઈ એજન્ટ સ્કૉલરશિપ અપાવવાની ગેરંટી આપે અથવા અગાઉથી પૈસા માગે, તો સાવચેત થઈ જાઓ. પ્રશ્ન- જો સ્કૉલરશિપ સ્કેમનો શિકાર બની જાઓ તો શું કરવું? જવાબ- આવી સ્થિતિમાં વિલંબ કર્યા વિના કેટલાક જરૂરી પગલાં લો- ધ્યાન રાખો, જેટલી વહેલી કાર્યવાહી કરશો, નુકસાનનું જોખમ એટલું જ ઓછું રહેશે. પ્રશ્ન- સ્કૉલરશિપ સ્કેમની ફરિયાદ ક્યાં કરવી? જવાબ- આને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજીએ-