જ્યારે આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ ત્યારે ઑક્સિજન આપણા ફેફસાં સુધી પહોંચે છે. પરંતુ તેને શરીરના ખૂણે-ખૂણે પહોંચાડવાની જવાબદારી લોહી અને તેમાં રહેલું હિમોગ્લોબિન સંભાળે છે. તમે તેને શરીરનો સૌથી વફાદાર ‘કુરિયર બોય’ કહી શકો છો. હિમોગ્લોબિન બે શબ્દોથી બનેલું છે. ‘હીમો’ એટલે આયર્ન અને ‘ગ્લોબિન’ એટલે એક ખાસ પ્રકારનું પ્રોટીન. આ બંનેના સંયોજનથી બનેલું હિમોગ્લોબિન શરીરને જીવંત અને સક્રિય રાખવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે લાલ રક્તકણો (RBC)માં હાજર હોય છે. જો શરીરમાં હિમોગ્લોબિનનું સ્તર ખૂબ ઓછું થઈ જાય તો હૃદય, મગજ અને અન્ય અંગોના કાર્ય પર અસર થાય છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં અંગોને નુકસાન અથવા અંગો નિષ્ફળ થવાની સ્થિતિ પણ સર્જાઈ શકે છે. આથી આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં હિમોગ્લોબિન વિશે વિગતવાર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત– ડૉ. રોહિત શર્મા, સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ઇન્ટરનલ મેડિસિન, અપોલો સ્પેક્ટ્રા હૉસ્પિટલ, જયપુર સવાલ- શરીરમાં હિમોગ્લોબિનનું શું કામ છે? જવાબ- હિમોગ્લોબિનનું મુખ્ય કામ ફેફસાંમાંથી ઑક્સિજન લઈને તેને શરીરના તમામ અંગો અને કોષો સુધી પહોંચાડવાનું છે. હિમોગ્લોબિનનું સ્તર એ જણાવે છે કે શરીરમાં ઑક્સિજન પહોંચાડવાની ક્ષમતા કેટલી સારી છે. હિમોગ્લોબિનનાં તમામ કામ ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- હિમોગ્લોબિનની સામાન્ય રેન્જ શું છે? જવાબ- શરીરમાં હિમોગ્લોબિનનું સ્તર ગ્રામ પ્રતિ ડેસીલિટર (g/dL)માં માપવામાં આવે છે. તેની સામાન્ય રેન્જ પુરુષો, મહિલાઓ અને બાળકોમાં અલગ-અલગ હોય છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- સવાલ- શરીરમાં હિમોગ્લોબિનની ઊણપ શા માટે થાય છે? જવાબ- તેના ઘણા કારણો છે. તેને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજો- આયર્નની ઊણપને કારણે વિટામિન્સની ઉણપને કારણે લોહી વહી જવાને કારણે તબીબી પરિસ્થિતિઓને કારણે સવાલ- હિમોગ્લોબિનની ઉણપના કયા સંકેતો છે? જવાબ- શરીરમાં હિમોગ્લોબિન (Hb)ની ઉણપ થવા પર કેટલાક સંકેતો જોવા મળે છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- કઈ બીમારીઓ અથવા આરોગ્ય સંબંધિત સ્થિતિઓમાં હિમોગ્લોબિન ઓછું થઈ શકે છે? જવાબ- શરીરમાં લાંબા સમય સુધી હિમોગ્લોબિનનું સ્તર ઓછું રહેવું અનેક બીમારીઓ અથવા આરોગ્ય સંબંધિત સ્થિતિઓનો સંકેત હોઈ શકે છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- હિમોગ્લોબિન ઓછું થવું કેટલું જોખમી હોઈ શકે છે? જવાબ- મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- સવાલ- હિમોગ્લોબિનની તપાસ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે? જવાબ- શરીરમાં તેનું સ્તર માપવા માટે બે મુખ્ય રીતો છે- CBC (કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ) ટેસ્ટ: તેનાથી લોહીમાં હિમોગ્લોબિન અને લાલ રક્તકણોની ચોક્કસ માત્રા જાણી શકાય છે. હિમોગ્લોબિન મીટર: આજકાલ ક્લિનિક અથવા કેમ્પમાં આંગળીમાંથી લોહીનું એક ટીપું લઈને ડિજિટલ મશીનથી તરત જ હિમોગ્લોબિન તપાસી લેવામાં આવે છે. સવાલ- હિમોગ્લોબિનની ઉણપની સારવાર શું છે? જવાબ- તેની સારવાર કારણના આધારે કરવામાં આવે છે. તેને પોઇન્ટર્સ દ્વારા સમજો- સવાલ- શરીરમાં હિમોગ્લોબિનની ઉણપ ન થાય તે માટે જીવનશૈલીમાં કયા ફેરફારો કરવા જોઈએ? જવાબ- શરીરમાં હિમોગ્લોબિનનું સ્તર સંતુલિત રાખવા અને તેની ઉણપથી બચવા માટે આ સરળ ઉપાયો અપનાવો- પ્રશ્ન- હિમોગ્લોબિન વધારવા માટે આહારમાં કઈ વસ્તુઓ સામેલ કરવી? જવાબ- આ માટે આહારમાં આયર્ન, વિટામિન B-12 અને ફોલિક એસિડથી ભરપૂર વસ્તુઓ સામેલ કરો, જેમ કે- આયર્ન: લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી (જેમ કે પાલક, મેથી), દાડમ, બીટ, ખજૂર, કિસમિસ વગેરે. વિટામિન C: આમળા, લીંબુ, સંતરા, જામફળ અને ટામેટાં જેવી વસ્તુઓ આયર્નના શોષણમાં મદદ કરે છે. ફોલેટ: પાલક, મેથી, બ્રોકોલી, દાળ, ચણા અને બીન્સ વગેરે. વિટામિન B12: ઈંડાં, દૂધ-દહીં, માછલી, ચિકન અને માંસ વગેરે. પ્રોટીન: દાળ, દૂધ, ઈંડાં, પનીર, માછલી અને માંસ વગેરે. હિમોગ્લોબિન સંબંધિત સામાન્ય પ્રશ્નો-જવાબો સવાલ- શરીરમાં હિમોગ્લોબિન કેટલી ઝડપથી વધી શકે છે? જવાબ- જો યોગ્ય ડાયટ અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ આયર્ન સપ્લિમેન્ટ્સ લેવામાં આવે તો લગભગ 1-2 મહિનામાં હિમોગ્લોબિનનું સ્તર સામાન્ય થઈ શકે છે. સવાલ- શું પિરિયડ્સ દરમિયાન મહિલાઓમાં હિમોગ્લોબિન ઓછું થવું સામાન્ય છે? જવાબ- હા, વધુ પડતા રક્તસ્રાવને કારણે મહિલાઓમાં પિરિયડ્સ દરમિયાન હિમોગ્લોબિનની ઉણપ થઈ શકે છે. સવાલ- શું માત્ર બીટ અને દાડમ ખાવાથી હિમોગ્લોબિન ઝડપથી વધે છે? જવાબ- આ એક સામાન્ય માન્યતા છે. જોકે બીટ અને દાડમ ફાયદાકારક છે, પરંતુ શરીરને પૂરતું આયર્ન આપવા સાથે વિટામિન B-12, ફોલિક એસિડ અને પ્રોટીનથી ભરપૂર અન્ય વસ્તુઓ ખાવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. ***************** ગ્રાફિક્સ- વિપુલ શર્મા