સવાલ- હું 35 વર્ષનો છું. મારો 5 વર્ષનો દીકરો જન્મથી અત્યાર સુધી ગામમાં દાદા-દાદી અને પરિવારના અન્ય સભ્યો સાથે સંયુક્ત પરિવારમાં રહ્યો છે. ત્યાં તેની સાથે રમવા માટે હંમેશાં કોઈ ને કોઈ બાળક કે મોટું વ્યક્તિ હાજર રહેતું હતું. નોકરીને કારણે હવે અમે તેને અમારી સાથે શહેરમાં લઈ આવ્યા છીએ. અહીં તે મોટાભાગે ઘરમાં જ રહે છે. આસપાસ તેની સાથે રમવા માટે કોઈ બાળક નથી. છેલ્લા કેટલાક સમયથી તે ખૂબ જ ચૂપ અને ઉદાસ રહેવા લાગ્યો છે અને વારંવાર દાદા-દાદી પાસે જવાની વાત કરે છે. અમને લાગે છે કે તે પોતાના જૂના વાતાવરણને યાદ કરી રહ્યો છે. અહીં શહેરમાં તે એકલો પડી ગયો છે. તેને આ નવા વાતાવરણમાં કેવી રીતે અનુકૂળ બનાવીએ? નિષ્ણાત- ડૉ. અમિતા શ્રૃંગી, મનોવિજ્ઞાની, પરિવાર અને બાળ સલાહકાર, જયપુર જવાબ- સવાલ પૂછવા બદલ આભાર. પાંચ વર્ષના બાળક માટે ગામડેથી શહેરમાં આવવું માત્ર ઘર બદલવું નથી. તેના માટે તેનો અર્થ પરિચિત લોકો, મિત્રો, દૈનિક દિનચર્યા અને સુરક્ષિત વાતાવરણથી દૂર થવું પણ છે. જે બાળકને અત્યાર સુધી હંમેશાં કોઈ ને કોઈનો સાથ મળતો હતો, તેને અચાનક ઘરમાં એકલા રહેવું પડી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં તેનું ઉદાસ થવું, દાદા-દાદીને યાદ કરવું અને ગામ પાછા જવાની જીદ કરવી સ્વાભાવિક છે. અહીં સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે બાળક જાણીજોઈને પરેશાન કરી રહ્યું નથી. તે પોતાની રીતે બદલાવનું દુઃખ અને એકલતાની લાગણી વ્યક્ત કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં તેને માતા-પિતાના ભાવનાત્મક સહારાની જરૂર હોય છે. બાળકની ઉદાસીનતાનું ખરું કારણ પાંચ વર્ષની ઉંમરે બાળકો પોતાની લાગણીઓને શબ્દોમાં યોગ્ય રીતે વ્યક્ત કરી શકતાં નથી. તેઓ એ પણ સમજી શકતાં નથી કે બદલાવ શા માટે થયો છે અને તે કેટલા સમય સુધી રહેશે. આવી સ્થિતિમાં તેઓ પોતાના આ વર્તન દ્વારા પોતાની પરેશાની વ્યક્ત કરી શકે છે- બાળકની ઉદાસી પાછળ બીજી પણ ઘણી કારણો હોઈ શકે છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- પેરેન્ટ્સ શું કરે? બાળકને જ્યારે જૂનું ઘર, દાદા-દાદી અથવા પોતાના મિત્રો યાદ આવે, ત્યારે તેને સમજાવવાની કે ચૂપ કરાવવાની ઉતાવળ ન કરો. તેની ઉદાસીનતાને સમજો. તેને અનુભવવા દો કે તેની લાગણીઓ તમારા માટે મહત્વ ધરાવે છે. તે રડે અથવા વારંવાર ઘરે પાછા જવાની વાત કરે, તો તેને ઠપકો આપવાને બદલે પ્રેમથી કહો- “તને દાદીની યાદ આવી રહી છે ને? મને ખબર છે કે તને તેની ખોટ વર્તાય રહી છે.” આનાથી બાળકને લાગશે કે માતા-પિતા તેની લાગણીઓને સમજે છે. આ જ વિશ્વાસ તેને નવા વાતાવરણમાં સહજ થવામાં અને ધીમે-ધીમે બદલાવ સ્વીકારવામાં મદદ કરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને ‘ઇમોશનલ વેલિડેશન’ કહેવામાં આવે છે. બાળકની લાગણીઓને કેવી રીતે સંભાળવી? ભાવનાઓમાં આવીને બાળકને જલ્દી જ ગામ લઈ જવાનું વચન ન આપો, જ્યાં સુધી એવું નક્કી ન થયું હોય. ખોટી આશાથી તેનો વિશ્વાસ નબળો પડી શકે છે. તેના બદલે- આ સાથે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખો- બાળકને નવા વાતાવરણમાં કેવી રીતે ઢાળવું? તમારા કિસ્સામાં એક મોટી સમસ્યા એ છે કે બાળક દિવસનો મોટાભાગનો સમય ઘરે રહે છે અને તેની આસપાસ રમવા માટે બીજા બાળકો પણ નથી. આવી સ્થિતિમાં તેને માત્ર સમજાવતા રહેવું પૂરતું નથી. તેને બીજા બાળકો સાથે જોડાવાની તકો પણ આપવી પડશે. બાળકને નવા મિત્રો બનાવવામાં મદદ કરવા માટે આ રીતો અપનાવી શકો છો- દાદા-દાદી સાથે જોડાણ જરૂરી માતા-પિતાએ આ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું ઘણી વખત માતા-પિતા નોકરી અને ઘરની જવાબદારીઓમાં એટલા વ્યસ્ત થઈ જાય છે કે તેઓ બાળકને સમય આપી શકતા નથી. આ વ્યસ્તતા મજબૂરી હોઈ શકે છે. પરંતુ બાળકની ભાવનાત્મક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે થોડો સમય કાઢવો જરૂરી છે. માતા-પિતા આ ભૂલો ન કરે માતા-પિતા ક્યારેક બાળકનું ધ્યાન ભટકાવવા માટે તેને રમકડાં, મોબાઇલ અથવા બીજી વસ્તુઓ આપવા લાગે છે. પરંતુ એકલતાની સમસ્યાનું સમાધાન માત્ર મનોરંજન નથી. બાળકને એવી કોઈ વ્યક્તિની જરૂર હોય છે, જેની સાથે તે રમી શકે, વાત કરી શકે અને પોતાની લાગણીઓ શેર કરી શકે. પેરેન્ટ્સે કેટલીક ભૂલોથી બચવું જોઈએ- નિષ્ણાતને ક્યારે મળવું? નવા વાતાવરણમાં આવ્યા પછી થોડા સમય સુધી ઉદાસી અથવા અસહજતા સામાન્ય છે. પરંતુ આ સંકેતોને અવગણશો નહીં- આવા ફેરફારો લાંબા સમય સુધી યથાવત્ રહે, વધે અથવા બાળકના રોજિંદા જીવનને અસર કરવા લાગે, તો ચાઇલ્ડ સાઇકોલોજિસ્ટની સલાહ લો. અંતિમ વાત બાળકને નવી જગ્યાએ ઢળવા માટે સમય, લાગણી અને અન્ય બાળકો સાથે હળીમળીને રહેવાની તકો આપો. તેને વિશ્વાસ અપાવો કે જૂના લોકો આજે પણ તેને પ્રેમ કરે છે અને નવા શહેરમાં પણ તે નવા મિત્રો બનાવી શકે છે. તમારા ધૈર્ય અને સહયોગથી તેના માટે નવા વાતાવરણમાં સહજ થવું સરળ બનશે. *********************** ગ્રાફિક્સ- મહેન્દ્ર વર્મા