આપણા આંતરડાંઓ માત્ર ખોરાક પચાવવાનું કામ નથી કરતા, તે ખોરાકમાંથી જરૂરી પોષક તત્ત્વોને શરીર સુધી પહોંચાડે છે અને ઘણા હાનિકારક બેક્ટેરિયા તથા ટૉક્સિન્સને લોહીમાં જતાં અટકાવે પણ છે. આ માટે આંતરડાંની અંદરની પરત એક ફિલ્ટરની જેમ કામ કરે છે. જો આ રક્ષણાત્મક પડ નબળું પડી જાય, તો કેટલાક ટૉક્સિન્સ આંતરડાં મારફતે લોહીમાં પણ પહોંચી શકે છે. આ સ્થિતિને ‘લીકી ગટ’ કહેવામાં આવે છે. સોશિયલ મીડિયા પર આજકાલ તેની ખૂબ ચર્ચા છે. ગૅસ, પેટ ફૂલવું, કબજિયાત, ઝાડા, ફૂડ ઇનટોલરન્સ અને થાક જેવા અનેક લક્ષણોને તેની સાથે જોડી દેવામાં આવે છે. પરંતુ શું આવા દરેક લક્ષણનો અર્થ લીકી ગટ જ થાય છે? આ સમજવું જરૂરી છે. આથી આજે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં લીકી ગટ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. સુકૃત સિંહ સેઠી, ડિરેક્ટર, સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજી, હેપેટોલોજી એન્ડ લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન, નારાયણા હૉસ્પિટલ, ગુરુગ્રામ પ્રશ્ન- લીકી ગટ શું હોય છે? જવાબ- તેને સરળ ભાષામાં આ રીતે સમજીએ- ઉદાહરણથી સમજીએ- કલ્પના કરો કે ઘરની જાળીદાર બારીમાં નાના-નાના છિદ્રો છે. આ જાળીમાંથી હવા તો અંદર આવી શકે છે, પરંતુ જો છિદ્રો મોટા થઈ જાય તો ધૂળ-માટી પણ અંદર આવવા લાગે છે. તેવી જ રીતે લીકી ગટમાં આંતરડાંના બેરિયર એટલે કે પ્રોટેક્ટિવ-લેયરની પકડ નબળી પડી જાય છે. પ્રશ્ન- શરીરની કાર્યપ્રણાલીમાં આપણા આંતરડાનું શું કામ છે? જવાબ- તેને પોઈન્ટર્સમાં સમજીએ- આંતરડાંનાં 4 મોટા કાર્યો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું લીકી ગટ કોઈ બીમારી છે? જવાબ- લીકી ગટને પોતાની રીતે એક બીમારી માનવી યોગ્ય નથી. સરળ ભાષામાં તેને આંતરડાની દિવાલની પારગમ્યતા વધવી કહી શકાય. એટલે કે આંતરડાની સુરક્ષા-પરત સામાન્ય કરતાં વધુ વસ્તુઓને પસાર થવા દે છે. આંતરડાની દિવાલ સંપૂર્ણપણે બંધ હોતી નથી. તેમાં ખૂબ જ બારીક માર્ગો હોય છે, જેના દ્વારા જરૂરી પોષક તત્ત્વો શરીરમાં પહોંચે છે. સમસ્યા ત્યારે થાય છે, જ્યારે આ બેરિયર જરૂર કરતાં વધુ પારગમ્ય બની જાય. પ્રશ્ન- શું લીકી ગટ થવાથી અન્ય બીમારીઓ થઈ શકે છે? જવાબ- એવું કહેવું યોગ્ય નહીં હોય કે લીકી ગટને કારણે સીધી રીતે બીજી ઘણી બીમારીઓ થઈ જાય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં તે બીમારીનું કારણ બનવાને બદલે બીમારીનું પરિણામ પણ હોઈ શકે છે. લીકી ગટ સાથે જોડાયેલી તમામ સંભવિત બીમારીઓ ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- લીકી ગટનાં લક્ષણો શું છે? જવાબ- લીકી ગટ સિન્ડ્રોમનાં મુખ્ય લક્ષણોમાં પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ, થાક અને ત્વચા સંબંધિત બીમારીઓનો સમાવેશ થાય છે. વિગત નીચેના ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું દરેક વ્યક્તિમાં ઉપર આપેલાં લક્ષણો દેખાવાનો અર્થ લીકી ગટ થાય છે? જવાબ- નહીં, ગેસ, પેટ ફૂલવું, કબજિયાત અથવા ઝાડા જેવા લક્ષણો ખૂબ સામાન્ય છે. તેની પાછળ ઘણી સમસ્યાઓ હોઈ શકે છે, જેમ કે- પ્રશ્ન- લીકી ગટ કેમ થાય છે? જવાબ- તેનું કોઈ એક કારણ નથી. આંતરડાનું સુરક્ષા અવરોધ અનેક બાબતોથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. બધા કારણો નીચે આપેલા ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- ઊંઘનો અભાવ આપણા આંતરડાંના સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે અસર કરે છે? જવાબ- આને મુદ્દાઓમાં સમજીએ- પ્રશ્ન- લાંબા સમય સુધી રહેતા તણાવથી આંતરડાંનું સુરક્ષા બેરિયર કેવી રીતે નબળું પડે છે? જવાબ- આને મુદ્દાઓ દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- શું વધુ અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને દારૂ આંતરડાંના સુરક્ષા બેરિયરને નબળું બનાવે છે? જવાબ- હા, તેની શરીર પર આ અસર પડે છે- આ બધી બાબતો આંતરડાના સુરક્ષા બેરિયરને નબળું બનાવે છે. આવી જ અસર દારૂ પીવાથી પણ થાય છે. દારૂની નજીવી માત્રા પણ શરીર માટે સુરક્ષિત નથી. પ્રશ્ન- લીકી ગટની તપાસ કેવી રીતે થાય છે? જવાબ- લીકી ગટની તપાસ માટે કોઈ એક સામાન્ય ટેસ્ટ નથી. આ માટે વિવિધ પ્રકારના અલગ-અલગ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે, જેમ કે- 1. લેક્ટ્યુલોઝ-મેનિટોલ ટેસ્ટ: તેમાં દર્દીને બે પ્રકારની ખાંડ (લેક્ટ્યુલોઝ અને મેનિટોલ)નું દ્રાવણ પીવડાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પેશાબ દ્વારા માપવામાં આવે છે કે શરીરે તેમનું કેટલું પ્રમાણ શોષ્યું છે. 2. ઝોન્યુલિન ટેસ્ટ: આ ટેસ્ટમાં સ્ટૂલ અથવા લોહીના નમૂનામાં ‘ઝોન્યુલિન’ નામના પ્રોટીનનું સ્તર તપાસવામાં આવે છે. 3. બ્લડ ટેસ્ટ: આમાં બેક્ટેરિયા અથવા ખોરાક પ્રત્યેના એન્ટિબોડીના સ્તરની તપાસ કરવામાં આવે છે. 4. સ્ટૂલ એનાલિસિસ: આંતરડાના માઇક્રોબાયોમ, સોજાના માર્કર્સ અને બેક્ટેરિયાના અસંતુલનને શોધવા માટે સ્ટૂલની તપાસ કરવામાં આવે છે. પ્રશ્ન- લીકી ગટની સારવાર શું છે? જવાબ- તેની કોઈ એક નિશ્ચિત સારવાર અથવા કોઈ ખાસ દવા નથી. લીકી ગટમાં ડૉક્ટર જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવાની સલાહ આપે છે, જેમ કે- પ્રશ્ન- લીકી ગટ હોય ત્યારે જીવનશૈલીમાં કયા મૂળભૂત ફેરફારો કરવા જોઈએ? જવાબ- આ માટે ડાયટમાં એવી વસ્તુઓ સામેલ કરવાની જરૂર છે, જે આપણી આંતરડીઓને સ્વસ્થ રાખે છે. જેમ કે ભોજનમાં પૂરતી શાકભાજી, ફળો, દાળ અને આખા અનાજ હોવા જોઈએ. આ ઉપરાંત લાઇફસ્ટાઇલમાં પણ કેટલાક અન્ય ફેરફારો કરવા જોઈએ. તેને ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- ખાણીપીણીની કઈ આદતો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ? જવાબ- લીકી ગટ હોય ત્યારે ભોજનમાં ફાઇબરનું વધારે પ્રમાણ અને વૈવિધ્ય સૌથી જરૂરી છે. ફાઇબર આંતરડાના સારા બેક્ટેરિયા માટે ખોરાકનું કામ કરે છે. નીચેના ગ્રાફિકમાં વિગત જોઈએ- કુલ મળીને, લીકી ગટ આંતરડાં સાથે જોડાયેલી એક સમસ્યા છે, જેમાં આંતરડાંની અંદરની પરત નબળી થઈ જાય છે. જો તેના લક્ષણો સતત રહે તો યોગ્ય તપાસ અને સારવાર માટે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.