પુસ્તકનું નામ- મેરી મા મેરી ગેંગસ્ટર (‘મધર મેરી કમ્સ ટુ મી’નો ગુજરાતી અનુવાદ) લેખક- અરુંધતિ રોય અનુવાદ- પ્રભાત સિંહ પ્રકાશક- રાજકમલ પ્રકાશન કિંમત- 550 રૂપિયા ક્યારેક કોઈ વ્યક્તિને સમજવા માટે તેના જીવનની સૌથી મોટી સિદ્ધિઓ જાણવી પૂરતી નથી હોતી. એ પણ જાણવું પડે છે કે તેણે બાળપણમાં શું સહન કર્યું, કયા સંબંધો સામે લડીને પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું અને કયા લોકોથી દૂર થયા પછી પણ તે તેમનાથી સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ શક્યો નહીં. અરુંધતિ રોયનું પુસ્તક ‘મેરી મા મેરી ગેંગસ્ટર’ આવી જ એક વાર્તા છે. ‘બુકર પુરસ્કાર’ જીતી ચૂકેલી લેખિકા અરુંધતિ રોયનું આ પહેલું એવું પુસ્તક છે, જેમાં તેમણે પોતાના જીવનના અનુભવો અને મા મેરી રોય સાથેના પોતાના સંબંધને વ્યક્ત કર્યો છે. માતાએ તેમને દુનિયાનો સામનો કરવો અને મુશ્કેલીઓ સામે લડવું શીખવ્યું. જોકે, મા-દીકરીનો સંબંધ હંમેશાં સહજ રહ્યો નહોતો. તેમાં પ્રેમ અને આત્મીયતા તો હતી જ, પરંતુ એવા અનુભવો પણ હતા, જેમણે અરુધંતીના વ્યક્તિત્વ અને વિચારસરણીને ઊંડે સુધી પ્રભાવિત કરી. જેમ કે, એક સ્થળે તેઓ લખે છે- વર્ષ 2022માં માતાના અવસાન બાદ અરુધંતીએ આ પુસ્તકમાં તેમની સાથેના પોતાના સંબંધને સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. 18 વર્ષની ઉંમરે તેઓ માતાથી દૂર ચાલ્યાં ગયાં હતાં. પરંતુ આ પુસ્તક માત્ર માતાની યાદો સુધી સીમિત નથી. તેમાં એ સંબંધનાં વિવિધ સ્તરો ઉઘડે છે, જ્યાં પ્રેમ સાથે ગુસ્સો, કૃતજ્ઞતા સાથે ફરિયાદ અને સ્વતંત્રતા સાથે બંધન પણ અસ્તિત્વમાં હતાં. પુસ્તકમાં શું છે? એ માતા, જેમણે એકલાએ પોતાની દુનિયા બનાવી અરુંધતિનું બાળપણ સરળ નહોતું. જ્યારે અરુંધતિ ખૂબ નાની હતી, ત્યારે જ તેમના માતા-પિતા અલગ થઈ ગયા હતા. તેમની માતા મેરી પોતાના બંને બાળકોને લઈને કેરળ પરત આવી ગઈ. તે સમયે સમાજમાં એકલી બાળકોનો ઉછેર કરતી મહિલા માટે જીવન સરળ નહોતું. પરિવાર અને સમાજની પરંપરાઓ વચ્ચે પોતાની શરતો પર જીવવાનો નિર્ણય પોતાનામાં જ એક સંઘર્ષ હતો. મેરીએ આ સંઘર્ષને માત્ર પોતાના અંગત જીવન સુધી મર્યાદિત રાખ્યો નહીં. તેમણે શિક્ષણને પોતાનો માર્ગ બનાવ્યો અને કેરળના કોટ્ટાયમમાં એક શાળાની સ્થાપના કરી. આગળ જઈને આ સંસ્થા ‘પલ્લીકૂડમ’ તરીકે જાણીતી બની. તેમણે પોતાની મહેનત અને જીદના બળે એવી જગ્યા બનાવી, જેને તેઓ પોતાની ઓળખ કહી શકે. પુસ્તકની વિશેષતા શું છે? માતાથી દૂર જવાની જરૂર અરુંધતિ 18 વર્ષની ઉંમરે દિલ્હી ચાલી ગઈ. આ માત્ર અભ્યાસ કે કારકિર્દી માટે ઘર છોડવાનો નિર્ણય નહોતો. તેની પાછળ એવા સંબંધથી દૂર થવાની જરૂરિયાત પણ હતી, જે તેમના માટે ભાવનાત્મક રીતે મુશ્કેલ બની ગયો હતો. અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે માતાથી દૂર જવું અને માતાથી મુક્ત થઈ જવું—આ બે અલગ બાબતો છે. વ્યક્તિ ઘર છોડી શકે છે, પોતાનું જીવન બનાવી શકે છે, પોતાની ઓળખ મેળવી શકે છે, પરંતુ બાળપણના સંબંધો તેની અંદર જળવાઈ રહે છે. ક્યારેક તેઓ તેની તાકાત બને છે, ક્યારેક તેની નબળાઈઓ અને ક્યારેક એવા પ્રશ્નો, જેના જવાબ તેને વર્ષો પછી પણ મળતા નથી. અરુંધતિના જીવનમાં પણ આવી જ ગૂંચવણ જોવા મળે છે. તેમણે પોતાની અલગ દુનિયા બનાવી. વાસ્તુકળાનો અભ્યાસ કર્યો, લેખન તરફ વળ્યાં અને 1997માં તેમની નવલકથા ‘ધ ગૉડ ઑફ સ્મૉલ થિંગ્સ’ માટે ‘બુકર પુરસ્કાર’ મેળવ્યો. પરંતુ આ તમામ સિદ્ધિઓ છતાં માતા સાથેનો તેમનો સંબંધ જીવનનો એવો અધ્યાય બની રહ્યો, જેમાંથી તેઓ સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળી શક્યાં નહીં. શું દરેક માતા ‘સારી માતા’ હોય છે? આપણા સમાજમાં માતાને લઈને એક નક્કી કરાયેલી છબી છે. માતા ત્યાગ કરે છે, માતા માફ કરે છે, માતા પોતાના બાળકો માટે બધું સહન કરે છે. આ છબીમાં માતાના ગુસ્સા, તેની મહત્ત્વાકાંક્ષા, તેની ક્રૂરતા અથવા તેની ભાવનાત્મક નબળાઈઓ માટે ખૂબ ઓછી જગ્યા છે. પરંતુ વાસ્તવિક જીવનના સંબંધો ક્યારેય એટલા સીધા હોતા નથી. અરુંધતિની માતા પોતાના સમયની ‘પિતૃસત્તાક વ્યવસ્થા’ સામે લડનારી મહિલા હતી. તેમણે પોતાની આર્થિક સ્વતંત્રતા અને સામાજિક ઓળખ માટે સંઘર્ષ કર્યો. તેમ છતાં તેઓ પોતાના બાળકો સાથે હંમેશાં સહજ અને સંવેદનશીલ વર્તન કરી શક્યાં નહીં. પુસ્તક આ વિરોધાભાસને કોઈ સરળ નિષ્કર્ષમાં બદલવાનો પ્રયાસ કરતું નથી. માતાને એક મનુષ્ય તરીકે સમજવાનો પ્રયાસ આ જ તેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાત છે. કોઈ મહિલાનો સંઘર્ષ તેને આપોઆપ એક આદર્શ માતા બનાવી દેતો નથી. એ જ રીતે કોઈ માતાના વર્તનથી થયેલી પીડા માટે તેના તમામ સંઘર્ષો અને સિદ્ધિઓ વ્યર્થ બની જાય તે જરૂરી નથી. આ પુસ્તક માતાની પૂજા કરવા કે તેને નકારી કાઢવાને બદલે તેને એક માનવી તરીકે જોવાની જગ્યા બનાવે છે. એક એવી વ્યક્તિ, જેમાં સારા ગુણો પણ છે અને નબળાઈઓ પણ. જે પ્રેમ કરી શકે છે અને દુઃખ પણ પહોંચાડી શકે છે. શોક બાદ લખાયેલું પુસ્તક યાદોના સહારે પોતાની જાત સુધી પહોંચવું આ પુસ્તક કોણે વાંચવું જોઈએ? જો તમને અરુંધતિ રૉયનું લેખન ગમે છે, તો આ પુસ્તક તેમના વ્યક્તિત્વના એક બીજા પાસાને સમજવાની તક આપે છે. પરંતુ આ પુસ્તકનું મહત્વ માત્ર અરુંધતિના વાચકો પૂરતું મર્યાદિત નથી. દરેક એવી વ્યક્તિને તેમાં પોતાના જીવન સાથે જોડાયેલો કોઈ પ્રશ્ન મળી શકે છે, જેણે પોતાના પરિવારમાં પ્રેમ અને તકલીફને એકસાથે અનુભવી છે. ખાસ કરીને એવા લોકોને, જેમના માટે માતા-પિતા સાથેનો સંબંધ હંમેશાં સરળ રહ્યો નથી. પુસ્તક વિશે મારો અભિપ્રાય વાંચતી વખતે વારંવાર અનુભવાય છે કે કોઈ વ્યક્તિને પ્રેમ કરવાનો અર્થ તેની દરેક વાતને સાચી માની લેવાનો નથી. તેવી જ રીતે કોઈ સંબંધમાં મળેલી તકલીફનો અર્થ એ પણ નથી કે તે સંબંધમાં ક્યારેય પ્રેમ હતો જ નહીં. અરુંધતિ રોય પોતાની માતાને યાદ કરતાં ન તો તેમને નિર્દોષ સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, ન પોતાને દરેક પરિસ્થિતિમાં સાચી ઠેરવે છે. તે પોતાના સંબંધની મુશ્કેલ સચ્ચાઈઓ સાથે બેસે છે. આ જ આ પુસ્તકની સૌથી મોટી વિશેષતા છે. ……………………….. ગ્રાફિક્સ- વિપુલ શર્મા