મધ્ય પ્રદેશના ઇન્દોરમાં રહેતા 31 વર્ષીય નંદરામને તાવ અને હાથ-પગમાં દુખાવો હતો. દુખાવાથી રાહત મેળવવા માટે તેમણે મેડિકલ સ્ટોર પરથી ખરીદીને પેઇનકિલર લેવાનું શરૂ કર્યું. દવા લેવાથી થોડા સમય માટે આરામ મળતો, પરંતુ થોડી વાર પછી ફરીથી દુખાવો થવા લાગતો. તેઓ દર વખતે પેઇનકિલર લઈ લેતા. ધીમે ધીમે આ તેમની આદત બની ગઈ. એક મહિનામાં તેમણે લગભગ 13 વાર પેઇનકિલર લીધી. થોડા સમય પછી તેમને પેટમાં તીવ્ર દુખાવો શરૂ થયો. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે તેમની બંને કિડની ખરાબ થઈ ગઈ છે. લગભગ એક વર્ષ સુધી ડાયાલિસિસ પછી તેમની માતાએ પોતાની કિડની આપીને તેમને નવું જીવન આપ્યું. ઘણીવાર લોકો સુરક્ષિત દવા સમજીને ડૉક્ટરની સલાહ વગર પેઇનકિલર લઈ લે છે, જ્યારે જરૂરિયાત કરતાં વધુ કે લાંબા સમય સુધી લેવાથી આ દવા કિડનીને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેથી આજે ‘કામના સમાચાર’માં પેઇનકિલરના હેલ્થ રિસ્ક પર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- ડૉ. અજય નાયર, સીનિયર કન્સલ્ટન્ટ, ઇન્ટરનલ મેડિસિન, નારાયણા હૉસ્પિટલ, જયપુર પ્રશ્ન- પેઇનકિલર શું છે? જવાબ- પેઇનકિલર એવી દવાઓ છે, જે પીડામાંથી રાહત આપે છે અને તેને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. કેટલીક પેઇનકિલર્સ સોજો ઘટાડવામાં પણ મદદ કરે છે. તેમને મુખ્યત્વે બે શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે- ડૉક્ટર જરૂરિયાત મુજબ તેને લેવાની સલાહ આપે છે. પ્રશ્ન- કઈ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિઓમાં ડૉક્ટર પેઇનકિલર આપે છે? જવાબ- ડૉક્ટર દર્દના કારણ અને ગંભીરતાના આધારે પેઇનકિલર આપે છે, જેમ કે- પ્રશ્ન- દવા તરીકે પેઇનકિલરના શું ફાયદા છે? જવાબ- પેઇનકિલર દવાઓ દર્દના લક્ષણોને ઘટાડીને દર્દીને રાહત આપે છે. તેના ફાયદા આ રીતે સમજીએ- પ્રશ્ન- પેઇનકિલરની આડઅસરો કે નુકસાન શું છે? જવાબ- ‘નેશનલ લાઇબ્રેરી ઓફ મેડિસિન’માં જુલાઈ, 2021માં એક અભ્યાસ પ્રકાશિત થયો હતો. તે મુજબ, લાંબા સમય સુધી પેઇનકિલર લેવાથી લિવર અને કિડનીને નુકસાન થવાનું જોખમ રહે છે. તેનાથી હૃદય રોગનું જોખમ પણ વધે છે. વારંવાર અથવા જરૂરિયાત કરતાં વધુ પેઇનકિલર લેવાના તમામ સ્વાસ્થ્ય જોખમો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- કઈ સમસ્યાઓમાં લોકો અવારનવાર ડૉક્ટરની સલાહ વગર પેઈનકિલર લે છે? જવાબ- ઘણા લોકો સામાન્ય કે વારંવાર થતી તકલીફોમાં પોતે જ મેડિકલ સ્ટોર પરથી પેઈનકિલર ખરીદીને ખાઈ લે છે. ગ્રાફિકમાં સમસ્યાઓની યાદી જોઈએ- પ્રશ્ન- પેઇનકિલરની કિડની પર શું અસર થાય છે? ઇન્દોરમાં માત્ર 13 દિવસ પેઇનકિલર લેવાથી વ્યક્તિની કિડની કેમ ડેમેજ થઈ ગઈ? જવાબ- કેટલીક પેઇનકિલર, ખાસ કરીને નોન-સ્ટીરોઇડલ એન્ટિ-ઇન્ફ્લેમેટરી ડ્રગ્સ (NSAIDs), કિડનીમાં લોહીનો પ્રવાહ ઘટાડી શકે છે. આનાથી કિડનીની કાર્યક્ષમતા અચાનક પ્રભાવિત થાય છે. જોકે, માત્ર 13 દિવસ દવા લેવાથી કિડની ડેમેજ થવી તે ખૂબ જ દુર્લભ છે. આ કિસ્સામાં પેઇનકિલરની માત્રા, પ્રકાર, ડિહાઇડ્રેશન, પહેલાથી હાજર સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ અને અન્ય કારણોની પણ ભૂમિકા હોઈ શકે છે. પ્રશ્ન- પેઇનકિલર્સ માત્ર કિડનીને જ ડેમેજ કરે છે કે શરીરના અન્ય અંગોને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે? જવાબ- પેઇનકિલર્સનો જરૂરિયાત કરતાં વધુ કે લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કિડની ઉપરાંત શરીરના અન્ય અંગોને પણ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. વિગતવાર ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું પેઇનકિલરથી થતું કિડની ડેમેજ કાયમી હોય છે? જવાબ- ડૉક્ટર અજય નાયર જણાવે છે કે, જો સમયસર દવા બંધ કરીને સારવાર શરૂ કરવામાં આવે તો કિડનીની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં કિડની ડેમેજ કાયમી પણ હોઈ શકે છે. પ્રશ્ન- શું ક્યારેક-ક્યારેક પેઇનકિલર લેવાથી પણ કિડની ડેમેજ થઈ શકે છે? જવાબ- સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ક્યારેક-ક્યારેક પેઇનકિલર લેવાથી કિડની ડેમેજનું જોખમ રહેતું નથી. જોકે, કેટલાક લોકોમાં ઓછા સમયમાં પણ કિડની પર ખરાબ અસર થઈ શકે છે. પ્રશ્ન- કયા લોકો માટે પેઇનકિલર લેવું વધુ જોખમી છે? જવાબ- ડૉક્ટરની સલાહ વિના પેઇનકિલર લેવું દરેક માટે જોખમી છે. પરંતુ કેટલાક લોકોમાં તેની આડઅસરનું જોખમ વધુ હોય છે. ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- પેઇનકિલર લીધા પછી કયા લક્ષણો દેખાય તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ? જવાબ- પેઇનકિલર લીધા પછી જો કેટલાક અસામાન્ય અથવા ગંભીર લક્ષણો દેખાય તો તેને અવગણશો નહીં. ગ્રાફિકમાં આવા લક્ષણો જોઈએ- પ્રશ્ન- કઈ દવાઓ સાથે પેઇનકિલર લેવું વધુ જોખમી હોઈ શકે છે? જવાબ- કેટલીક દવાઓ સાથે પેઇનકિલર લેવાથી આડઅસરો અને કિડની ડેમેજનું જોખમ વધે છે. જોકે, કઈ દવાઓ સાથે સુરક્ષિત છે, તે પેઇનકિલરના પ્રકાર અને વ્યક્તિની સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે. ગ્રાફિકમાં ઇન્ટરેક્ટ કરતી દવાઓ જોઈએ- પ્રશ્ન- પેઇનકિલર્સ લેવાની સાચી રીત કઈ છે? જવાબ- પેઇનકિલર્સ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ લો. જરૂરિયાત મુજબ, ઓછા ડોઝ અને ઓછામાં ઓછા સમય માટે ઉપયોગ કરવો વધુ સારો છે. પ્રશ્ન- જે સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં લોકો થોડો પણ દુખાવો સહન કરવાને બદલે તરત જ પેઇનકિલર લે છે, તેમાં દુખાવાથી રાહત મેળવવાનો બીજો સુરક્ષિત રસ્તો કયો છે? જવાબ- હળવા અને સામાન્ય દુખાવામાં દર વખતે પેઇનકિલર લેવાની જરૂર નથી હોતી. દુખાવાના કારણ મુજબ કેટલાક અન્ય ઉપાયો પણ રાહત આપી શકે છે, જેમ કે-