સવાલ- હું 29 વર્ષની છું અને મારા પતિ સાથે એક નાના ભાડાના ફ્લેટમાં રહું છું. અમે અમારી આવક પ્રમાણે સારું જીવન જીવી રહ્યા છીએ અને નાની-નાની ખુશીઓમાં પણ સંતોષ માનીએ છીએ. પરંતુ દિવાળી પછીથી સોશિયલ મીડિયા પર મિત્રો અને સંબંધીઓની તસવીરો જોઈને અજીબ લાગણી થઈ રહી છે. કોઈએ નવું ઘર ખરીદ્યું છે, તો કોઈ મોંઘી ભેટો આપી રહ્યું છે, જ્યારે કોઈના ઘરની સજાવટ જોઈને લાગે છે કે અમારી દિવાળી કેટલી ફિક્કી હતી. પછી મનમાં એ સવાલ પણ ઊઠે છે કે શું અમે જીવનમાં પાછળ રહી ગયા છીએ? હું મારી દિવાળીની તસવીરો પોસ્ટ કરતાં પહેલાં પણ વિચારું છું કે લોકો શું કહેશે. હું જાણું છું કે દરેક વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ અલગ હોય છે, છતાં પણ આ સરખામણી મનને પરેશાન કરે છે. આવું શા માટે થાય છે અને આ લાગણીમાંથી કેવી રીતે બહાર નીકળું? નિષ્ણાત- ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. સવાલ પૂછવા બદલ આભાર. તમારું જીવન સારું અને ખુશહાલ છે. તમે તમારી પરિસ્થિતિથી ખુશ અને સંતુષ્ટ પણ છો. પરંતુ જ્યારે તમે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈની મોંઘી ભેટ, નવું ઘર અથવા તહેવારની સજાવટ જુઓ છો, ત્યારે મનમાં એક સવાલ ઊઠવા લાગે છે—“શું આપણો તહેવાર પણ આટલો ચમકદાર અને ભવ્ય છે? શું આપણું ઘર, આપણી ખુશીઓ અને આપણો ઉત્સવ પણ બીજાઓ જેટલો ખાસ છે?” ધીમે-ધીમે તમારું ધ્યાન તમારી ખુશીઓ પરથી હટીને એ વાત પર જવા લાગે છે કે બીજા લોકો તમારા જીવનને કઈ નજરે જુએ છે. તમે તહેવારનો આનંદ માણવાને બદલે બીજાઓના જીવન સાથે તમારા જીવનની તુલના કરવા લાગો છો. જોકે આવું અનુભવવું અસામાન્ય નથી. પરંતુ તેનો અર્થ એ પણ નથી કે આપણે કોઈ માનસિક બીમારી સામે ઝઝૂમી રહ્યા છીએ અથવા આપણા જીવનમાં મળેલી ખુશીઓની કદર કરતા નથી. ઘણા સંશોધનો જણાવે છે કે સોશિયલ મીડિયા પર પોતાના કરતાં વધુ સફળ અથવા ખુશહાલ દેખાતા લોકોની તસવીરો જોવાથી થોડા સમય માટે વ્યક્તિનો આત્મવિશ્વાસ ઘટી શકે છે. આપણે સરખામણી શા માટે કરીએ છીએ? આપણે જાણીએ છીએ કે સૌની પરિસ્થિતિઓ અલગ હોય છે, છતાં આપણે બીજાઓ સાથે સરખામણી શા માટે કરીએ છીએ? આપણા મગજમાં હકીકત જાણતા-સમજતા હોવા છતાં ભાવનાત્મક સ્તરે આપણે પોતાની સરખામણી બીજાઓ સાથે કરવા લાગીએ છીએ. તેનું એક કારણ મનમાં ઘર કરી ગયેલી કેટલીક માન્યતાઓ હોઈ શકે છે, જેમ કે- દિવાળી જેવા તહેવારો પર આ લાગણીઓ વધુ વધી શકે છે. તેનું એક કારણ એ પણ છે કે આપણા સમાજમાં દિવાળીને સુખ-સમૃદ્ધિ, નવી વસ્તુઓની ખરીદી, ભેટો અને ખુશહાલી સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે. પરિણામે પોતાના તહેવારનો આનંદ પણ ઓછો થવા લાગે છે. સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપણી ઘણી બધી વર્તણૂક એ વાતથી નક્કી થાય છે કે પોતાને લઈને આપણી મૂલ્યવ્યવસ્થા કેવી છે. આપણે પોતાને કેટલા સ્વીકારીએ છીએ અને માન્યતા આપીએ છીએ, તેમજ બીજાઓની સ્વીકૃતિ પર કેટલા નિર્ભર રહીએ છીએ. આ સમજવા માટે હું અહીં એક સ્વ-મૂલ્યાંકન પરીક્ષણ આપી રહ્યો છું. આ પરીક્ષણના બે ભાગ છે. બંને ભાગોમાં 4–4 પ્રશ્નો છે. દરેક પ્રશ્નને તમારે 0 થી 3ના માપદંડ પર રેટ કરવાનો છે. 0નો અર્થ છે– ક્યારેય નહીં અને 3નો અર્થ છે– લગભગ હંમેશાં. પરીક્ષણના સ્કોરનું અર્થઘટન પણ ગ્રાફિક પછી આપવામાં આવ્યું છે. સ્કોરનું અર્થઘટન ઉપરના ગ્રાફિકમાં સામાન્ય પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા છે. આ કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ અથવા માનસિક બીમારી ઓળખવા માટેનું અધિકૃત પરીક્ષણ નથી. જોકે, આ પરીક્ષણ તમને પોતાના વિશે સમજવામાં મદદ કરી શકે છે. ટેસ્ટમાં પ્રશ્નો બે ભાગમાં પૂછવામાં આવ્યા છે. તમે તમારા જવાબોને પણ બે ભાગમાં જુઓ. પહેલા ચાર પ્રશ્નો એ દર્શાવે છે કે અન્ય લોકોના અભિપ્રાય અને સોશિયલ મીડિયાની તમારા પર કેટલી અસર પડે છે. છેલ્લા ચાર પ્રશ્નો એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે તમે તમારા નિર્ણયો અને પોતાની મહત્તાને કેટલી સ્વીકારો છો. જો પહેલા ભાગમાં તમારો સ્કોર વધારે હોય, તો તમારે પોતાની જાત પર કામ કરવાની જરૂર છે. જે પ્રશ્નમાં સ્કોર સૌથી વધારે હોય, તેની સાથે શરૂઆત કરો. એક અઠવાડિયા પછી ફરીથી પોતાનું મૂલ્યાંકન કરો. ચાર અઠવાડિયાની સેલ્ફ-હેલ્પ યોજના તમારી વિચારવાની અને પ્રતિક્રિયા આપવાની રીત બદલો અન્ય લોકો સાથે સરખામણી કરવાની આદતને સમજવામાં અને બદલવામાં કૉગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી (CBT) મદદરૂપ થઈ શકે છે. તેમાં વ્યક્તિ પોતાના વિચારો, લાગણીઓ અને વર્તન વચ્ચેનો સંબંધ સમજવાનું શીખે છે. તે પોતાના નકારાત્મક વિચારોનું પરીક્ષણ કરે છે અને તેમને બદલવાનો પ્રયાસ કરે છે. રોયલ કોલેજ ઑફ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ્સ અનુસાર, CBTમાં વ્યક્તિ પોતાની વિચારસરણીને સમજવા, ખોટી માન્યતાઓને પડકારવા અને વર્તનમાં ફેરફાર લાવવાની પ્રેક્ટિસ કરે છે. CBTના જ કેટલાક સિદ્ધાંતોના આધારે ચાર અઠવાડિયાની આ કસરત કરી શકાય છે. પહેલું અઠવાડિયું: તુલના ક્યારે અને શા માટે થાય છે તે ઓળખો સૌથી પહેલાં એ સમજવાનો પ્રયાસ કરો કે સોશિયલ મીડિયા પર શું જોયા પછી તમારા મનમાં તુલનાની ભાવના આવે છે. દરરોજ એક નાની ડાયરીમાં આ ચાર બાબતો લખો– ઉદાહરણ તરીકે- આ અઠવાડિયે સોશિયલ મીડિયા જોવાનો સમય પણ નક્કી કરો. જેમ કે, દિવસમાં માત્ર બે વાર જ સોશિયલ મીડિયા જુઓ. પરિવાર સાથે સમય પસાર કરતી વખતે ફોન દૂર રાખો. તમારા પતિ સાથે પણ આ વિશે વાત કરો. બીજું અઠવાડિયું:
તમારા વિચારો પર સવાલ કરો આ પછી પોતાના વિચારને બીજા દૃષ્ટિકોણથી જોવાનો પ્રયાસ કરો. જેમ કે: અમે અમારી આવક અને જરૂરિયાતો અનુસાર જીવન જીવી રહ્યા છીએ. અમે આપણું ભવિષ્ય વધુ સારું બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ. અમને પોતાનું ઘર જોઈએ છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અમે અત્યારના જીવનનો આનંદ માણી શકતા નથી. ત્રીજું અઠવાડિયું:
તમારી પસંદ અને જરૂરિયાત મુજબ દરેક કામ કરો કોઈપણ તહેવાર અથવા ખાસ પ્રસંગ પહેલાં તમારા પતિ સાથે મળીને નક્કી કરો કે તમારા બંને માટે આ પ્રસંગની સૌથી ખાસ બાબતો કઈ છે. તમારા માટે પરિવાર સાથે સમય પસાર કરવો સૌથી જરૂરી હોઈ શકે છે. કોઈ માટે પૂજા-પાઠ, મહેમાનોની આગતાસ્વાગતા, ઘરની સજાવટ અથવા કંઈક નવું બનાવવું ખુશીનું કારણ હોઈ શકે છે. તેથી તમારી પસંદગી અને મહત્વની ત્રણ બાબતો પસંદ કરો. આ માટે તમારું બજેટ નક્કી કરો. જે બાબતો ખરેખર તમને ખુશી આપે છે, તેમને પ્રાથમિકતા આપો. દરેક સાંજે તમારી ડાયરીમાં આ ત્રણ બાબતો લખો. આ રીતે તમે તમારી નાની-નાની સિદ્ધિઓને ઓળખતા શીખો. દર વખતે બીજાઓની પ્રશંસા કે સરાહનાની રાહ ન જુઓ. કંઈપણ ખરીદતાં પહેલાં પોતાને એક પ્રશ્ન જરૂર પૂછો- “જો આ વસ્તુ કોઈને બતાવવાની ન હોત, તો પણ શું હું તેને ખરીદત?” ચોથું અઠવાડિયું:
બીજાઓની ખુશી જોઈને તમારી ખુશી ઓછી થવા ન દો આ અઠવાડિયા સુધી એક નાનો અભ્યાસ કરો. સોશિયલ મીડિયા પર કોઈની સુંદર સજાવટ અથવા મોંઘી ભેટોની તસવીર જુઓ અને તમારા મનમાં ઊઠતી પ્રતિક્રિયાઓને સમજો. પછી પોતાને કહો- આ તસવીર સારી છે. તેને જોઈને મારા મનમાં સરખામણીની ભાવના થઈ રહી છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે મારા જીવનમાં ખુશીઓ ઓછી છે. કોઈ બીજાની ખુશી મારી ખુશીને ઓછી કરતી નથી. જો તમે તમારી દિવાળીની તસવીર સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા માંગતા હો, તો માત્ર એટલા માટે કરો કે તે તમારી એક સુંદર યાદ છે. તસવીર પોસ્ટ કર્યા પછી તરત જ લાઇક–કમેન્ટ ચેક કરવાને બદલે થોડો સમય રાહ જુઓ. અંતિમ વાત યાદ રાખો, દિવાળીની સુંદરતા એ વાતથી નક્કી થતી નથી કે તમારું ઘર કેટલું મોટું છે, સજાવટ કેટલી મોંઘી છે અથવા તમારી તસવીર પર કેટલા લાઇક આવ્યા છે. તહેવારની સાચી ખુશી એ પળોમાં છે, જેને તમે તમારા પરિવાર અને પ્રિયજનો સાથે જીવો છો.