26 ઓગસ્ટના રોજ ચીન-નેપાળ સરહદ પર હિમાલયની એક ખીણમાં એવી તબાહી આવી, જેમાં 1200થી વધુ લોકોના જીવ ગયા. આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે ચીન આ વિસ્તારમાં આવી આપત્તિનો સામનો કરવાની તૈયારી પહેલાથી જ કરી ચૂક્યું હતું. 14 મહિના પહેલા આ જ વિસ્તારમાં ગ્લેશિયરનું એક તળાવ ફાટવાથી ભૂસ્ખલન થયું હતું. ટ્રક, ઘર અને એક પુલ તણાઈ ગયા હતા. આ પછી ચીને લગભગ છ મહિના સુધી બોર્ડર પોર્ટ બંધ રાખ્યું અને પૂરથી બચાવની સિસ્ટમ મજબૂત કરી. પાણીના સ્તર પર 24 કલાક નજર રાખવામાં આવી, પાળ અને પૂર પ્રતિરોધક દિવાલો બનાવવામાં આવી અને પાણીનો રસ્તો બદલવા માટે નહેરો તૈયાર કરવામાં આવી. અધિકારીઓ અને ગ્રામજનોને તાલીમ આપવામાં આવી, મોક ડ્રિલ કરાવવામાં આવી અને જુલાઈમાં તૈયારીઓની સમીક્ષા પણ થઈ. એટલે કે, અગાઉની આપત્તિમાંથી બોધપાઠ લેવામાં કોઈ કમી રાખવામાં આવી ન હતી. તેમ છતાં 26 ઓગસ્ટના રોજ કંઈક એવું બન્યું, જેના માટે આ આખી સિસ્ટમ તૈયાર જ ન હતી. આ વખતે તળાવ નહીં, ગ્લેશિયર તૂટ્યું આ વખતે પૂર કોઈ ગ્લેશિયલ તળાવ ફાટવાથી આવ્યું ન હતું. એક ગ્લેશિયરનો મોટો ભાગ અચાનક તૂટીને નીચે આવી ગયો. તેની સાથે બરફ, મોટા પથ્થરો અને પાણી એટલી ઝડપથી નીચે આવ્યા કે થોડી જ વારમાં આ બધું સુનામી જેવી લહેરમાં બદલાઈ ગયું. ગ્યિરોંગ પોર્ટ કોમ્પ્લેક્સમાં પહોંચતા જ આ લહેરે 27 ઇમારતોને તબાહ કરી દીધી. ત્યારબાદ આ તબાહી નેપાળ તરફ આગળ વધી. અધિકારીઓના મતે, ગ્લેશિયરનો ભાગ તૂટવા અને ગ્યિરોંગ પોર્ટ સુધી પહોંચવા વચ્ચે માત્ર છ-સાત મિનિટનો સમય હતો. આટલા ઓછા સમયમાં લોકોને ચેતવણી આપવી અને તેમને સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચાડવા અત્યંત મુશ્કેલ હતું. નિષ્ણાતોના મતે, ગ્લેશિયરનો આ ભાગ અચાનક કેમ તૂટ્યો, તેનું સંપૂર્ણ ચિત્ર હજુ સ્પષ્ટ નથી. તેની પાછળ ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે પર્માફ્રોસ્ટનું પીગળવું અને ખડકો નબળા પડવા જેવા કારણો હોઈ શકે છે. એક જ જગ્યાએ વારંવાર તબાહી કેમ થઈ રહી છે? આ આફતે એક મોટો સવાલ ઊભો કર્યો છે. ગ્યિરોંગ પોર્ટ જેવી મોટી સરહદી ચોકી આટલી જોખમી જગ્યાએ શા માટે બનાવવામાં આવી? આ પોર્ટ એક સાંકડી ખીણમાં એવી જગ્યાએ બનેલો છે, જ્યાં લ્હેંડે ખોલા અને ત્રિશૂળી નદીઓ મળે છે. બંને નદીઓમાં ગ્લેશિયરોનું પાણી આવે છે. આ જ નાની સપાટ જમીન પર પુલ, કસ્ટમ યાર્ડ, ડ્રાય પોર્ટ અને ટ્રકોની પાર્કિંગ છે. એટલે કે ઉપર પહાડોમાંથી પાણી, બરફ કે કાટમાળ નીચે આવે તો સૌથી પહેલા આ જ વિસ્તાર તેની ઝપેટમાં આવે છે. ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્સપર્ટ સસ્વતા સન્યાલના મતે, 2025માં પણ લોકો આ જ કસ્ટમ યાર્ડમાંથી તણાઈ ગયા હતા અને આ વર્ષે પણ આ વિસ્તાર ફરી તબાહીની ઝપેટમાં આવી ગયો. ખતરનાક હોવા છતાં વેપાર માટે ગ્યિરોંગ જરૂરી છે વારંવાર કુદરતી આફતોનો સામનો કરવા છતાં પણ ચીન માટે આ જગ્યા છોડવી સરળ નથી. છેલ્લા એક દાયકામાં ગ્યિરોંગ પોર્ટ ચીન અને નેપાળ વચ્ચેનો મુખ્ય વ્યાપારી માર્ગ બની ગયો છે. બંને દેશોના કુલ વેપારનો લગભગ એક તૃતીયાંશ હિસ્સો આ જ માર્ગેથી થાય છે. દર વર્ષે 1.80 લાખથી વધુ લોકો પણ અહીંથી બંને દેશો વચ્ચે અવરજવર કરે છે. આ પહેલા ચીન-નેપાળ વચ્ચે ઝાંગમુ-કોદારી બોર્ડર રૂટ મુખ્ય માર્ગ હતો. પરંતુ 2015ના નેપાળ ભૂકંપમાં આ માર્ગને ભારે નુકસાન થયું. આ પછી ગ્યિરોંગનું મહત્વ વધતું ગયું. સમસ્યા એ છે કે ઝાંગમુવાળો રસ્તો પણ કુદરતી આફતોથી સુરક્ષિત નથી. 2016માં આ જ વિસ્તારમાં ગ્લેશિયલ તળાવ ફાટવાથી પૂર આવ્યું હતું. એટલે કે હિમાલયમાં એક રસ્તેથી બીજા રસ્તે જવાથી આફતનો ખતરો સમાપ્ત થતો નથી. એક નિષ્ણાતે આ સ્થિતિની સરખામણી ‘વ્હેક-એ-મોલ’ ગેમ સાથે કરી છે. એટલે કે એક જગ્યાએ ખતરો ઊભો થાય છે તો તેનાથી બચવા માટે બીજી જગ્યાએ જઈએ છીએ, પરંતુ ત્યાં કોઈ નવો ખતરો સામે આવી જાય છે. હવે માત્ર પૂર પર નજર રાખવી પૂરતી નથી આ ઘટનાએ દર્શાવ્યું કે હિમાલયમાં હવે કોઈ એક કુદરતી ખતરાને જોઈને તૈયારી કરવી પૂરતી નથી. પહેલાં દેખરેખ વ્યવસ્થા પૂર, અચાનક આવતા પૂર કે હિમપ્રપાત જેવા ખતરાઓ પર અલગ-અલગ નજર રાખતી હતી. પરંતુ આ વખતે ખતરાઓ એક પછી એક જોડાયા. પહેલાં ગ્લેશિયરનો ભાગ તૂટ્યો, પછી બરફ અને ખડકો નીચે આવ્યા. જોતજોતામાં આ કાટમાળ અને પાણીના તેજ પ્રવાહમાં બદલાઈ ગયા અને થોડી જ મિનિટોમાં નીચેના વિસ્તારોમાં તબાહી મચાવી દીધી. નિષ્ણાતો તેને ‘કેસ્કેડ ઓફ હેઝાર્ડ્સ’ એટલે કે એક પછી એક આવતી આફતોની શૃંખલા કહે છે. વધતા તાપમાનને કારણે ગ્લેશિયર ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે. આવા સંજોગોમાં આફતોનો આ સિલસિલો વધુ જટિલ બની શકે છે, જેનો અગાઉથી અંદાજ લગાવવો પણ મુશ્કેલ હશે. ICIMODના નિષ્ણાત સસ્વતા સન્યાલ મુજબ, પર્વતોમાં હવે માત્ર એક ખતરાને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયારી કરી શકાતી નથી.