આજે સમગ્ર દેશમાં દિવાળીના તહેવારની ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે. આ દરમિયાન વોટ્સએપ પર રંગબેરંગી શુભેચ્છા સંદેશાઓ, મીઠાઈઓના ફોટો અને અભિનંદન મેસેજ મોકલવાનો સિલસિલો તેજ થઈ ગયો છે. લોકો પોતાના પ્રિયજનોને શુભેચ્છાઓ મોકલીને તહેવારની ખુશીઓ વહેંચી રહ્યા છે. પરંતુ જરા વિચારો, જે મેસેજ ખોલતાં જ આપણા ચહેરા પર સ્મિત આવી જાય છે, જો એ જ ‘મુસીબત’ બની જાય તો? ખરેખર, તહેવાર દરમિયાન સાયબર ઠગો પણ સક્રિય થઈ ગયા છે. તેઓ દિવાળીની શુભેચ્છાઓના નામે નકલી લિંક્સ અને શંકાસ્પદ ફાઇલો મોકલીને લોકોને પોતાની જાળમાં ફસાવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં થોડીક બેદરકારી મોટા સાયબર ફ્રોડનું કારણ બની શકે છે. તેથી આજે ‘સાયબર લિટરસી’માં દિવાળી મેસેજ ફ્રોડ વિશે વિગતવાર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત- રાહુલ મિશ્રા, સાયબર સિક્યુરિટી એડવાઇઝર, ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ પ્રશ્ન- દિવાળી પર વોટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયા પર આવતા શુભેચ્છા સંદેશાઓ, વીડિયો અને ગિફ્ટ લિંક્સમાં સાયબર ઠગાઈના કયા કયા જોખમો છુપાયેલા હોઈ શકે છે? જવાબ- સાયબર ઠગો દિવાળીની શુભેચ્છાઓ, વીડિયો, ગ્રીટિંગ કાર્ડ અને ગિફ્ટ લિંક્સના માધ્યમથી લોકોને નિશાન બનાવી શકે છે. તેમાંના કેટલાક સામાન્ય જોખમો છે- તમામ સંભવિત જોખમો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- ઠગ કેવા પ્રકારના મેસેજ મોકલી શકે છે? કેટલાક ઉદાહરણોથી સમજાવો? જવાબ- સાયબર ઠગ લોકોને ગ્રીટિંગ કાર્ડ, શુભેચ્છા વીડિયો, ગિફ્ટ, કૅશબૅક અને તહેવારની ખાસ ઑફરના નામે મેસેજ મોકલી શકે છે. ઘણી વખત આ મેસેજ કોઈ પરિચિતના નામે પણ આવે છે, જેથી લોકો તેમના પર સરળતાથી વિશ્વાસ કરી લે. તેને ઉદાહરણથી સમજીએ- 1. ગ્રીટિંગ કાર્ડ ડાઉનલોડ કરવાનો મેસેજ ઉદાહરણ: “તમારા માટે દિવાળીનો ખાસ વીડિયો ગ્રીટિંગ આવ્યો છે. જોવા માટે આ ફાઇલ ડાઉનલોડ કરો.” ઠગ તેની સાથે APK ફાઇલ મોકલી શકે છે. તેને વીડિયો સમજીને ઇન્સ્ટોલ કરવાથી ફોનમાં માલવેરવાળી એપ આવી શકે છે. આવી એપ ખાનગી ડેટા અથવા ફોનની સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકી શકે છે. 2. પરિચિતના નામે આવેલી લિંક ઉદાહરણ: “હૅપી દિવાળી! આ ફોટો જુઓ, તમારા માટે મોકલ્યો છે.” મેસેજ કોઈ મિત્ર અથવા સંબંધીના અકાઉન્ટમાંથી આવી શકે છે. લિંક ખોલવા પર નકલી પેજ ખુલે છે, જે વોટ્સએપ અકાઉન્ટને બીજા કોઈ ડિવાઇસ સાથે લિંક કરવા અથવા વેરિફિકેશન કોડ શેર કરવા માટે કહે છે. તેનાથી વોટ્સએપ અકાઉન્ટ હૅક થઈ શકે છે. 3. મફત ગિફ્ટ અથવા કૅશબૅકની લાલચ ઉદાહરણ: “દિવાળી સ્પેશિયલ ઑફર! આ લિંક પર ક્લિક કરો અને મફત ગિફ્ટ અથવા 5,000 રૂપિયાનું કૅશબૅક મેળવો.” લિંક કોઈ જાણીતી કંપની જેવી દેખાતી નકલી વેબસાઇટ પર લઈ જઈ શકે છે. ત્યાં ઇનામ મેળવવાના નામે OTP અથવા વ્યક્તિગત વિગતો માંગવામાં આવી શકે છે. 4. વાયરલ દિવાળી વીડિયોનો મેસેજ ઉદાહરણ: “દિવાળીનો આ વાયરલ વીડિયો જરૂર જુઓ. આગળ મોકલતા પહેલાં અહીં ક્લિક કરો.” લિંક ખોલવા પર તમે કોઈ અજાણી વેબસાઇટ પર પહોંચી શકો છો. ત્યાં વીડિયો જોવા માટે લૉગિન કરવા, ખાનગી માહિતી ભરવા અથવા શંકાસ્પદ ફાઇલ ડાઉનલોડ કરવા માટે કહેવામાં આવી શકે છે. 5. ગિફ્ટ વાઉચર અથવા કૂપન જીતવાનો મેસેજ ઉદાહરણ: “તમે દિવાળીની લકી ડ્રૉમાં 10,000 રૂપિયાનું વાઉચર જીત્યું છે. ઇનામ મેળવવા માટે અત્યારે જ તમારી માહિતી ભરો.” આવા મેસેજમાં ઇનામની સમયમર્યાદા જણાવીને ઉતાવળ કરાવવામાં આવી શકે છે. નકલી વેબસાઇટ પર નામ, મોબાઇલ નંબર અને અન્ય સંવેદનશીલ વિગતો ભરાવીને તેનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે. ધ્યાન રાખો: દરેક અજાણ્યો મેસેજ અથવા લિંક નકલી નથી હોતી. પરંતુ જો કોઈ સંદેશમાં ઇનામ મેળવવા માટે OTP અથવા UPI PIN માંગવામાં આવે, અજાણી એપ ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે કહેવામાં આવે અથવા તરત ક્લિક કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવે, તો સાવચેત થઈ જાઓ. મેસેજ પરિચિતના નંબર પરથી આવ્યો હોય, ત્યારે પણ શંકા થાય તો તેમને ફોન કરીને પુષ્ટિ કરો. 6. દિવાળીની શુભેચ્છાઓ મોકલવાના નામે અકાઉન્ટ વેરિફિકેશન ઉદાહરણ: “તમારું દિવાળી ગ્રીટિંગ કાર્ડ તૈયાર છે. તેને જોવા માટે તમારો વોટ્સએપ નંબર વેરિફાઇ કરો અને આવેલો કોડ નાખો.” આ અકાઉન્ટ હૅક કરવાનો પ્રયાસ હોઈ શકે છે. વોટ્સએપનો વેરિફિકેશન કોડ કોઈ અન્ય વ્યક્તિને આપવાથી તે અકાઉન્ટને પોતાના ડિવાઇસ પર રજિસ્ટર કરી શકે છે. પ્રશ્ન- નકલી ગ્રીટિંગ કાર્ડ અથવા દિવાળી વીડિયો​​ના નામે મોકલવામાં આવેલી APK ફાઇલ શું હોય છે? તેને ડાઉનલોડ કરવાથી ફોનને શું નુકસાન થઈ શકે છે? જવાબ- APK ફાઇલ એન્ડ્રોઇડ ફોનમાં એપ ઇન્સ્ટોલ કરવાની ફાઇલ હોય છે. સાયબર ઠગ દિવાળીના ગ્રીટિંગ કાર્ડ, શુભેચ્છા વીડિયો અથવા ખાસ ઑફરના નામે આવી ફાઇલ મોકલી શકે છે. આવી ફાઇલમાં માલવેર હોઈ શકે છે, જેનાથી અનેક જોખમો ઊભા થઈ શકે છે- પ્રશ્ન- જો કોઈ પરિચિતના વોટ્સએપ નંબર પરથી દિવાળીની શુભેચ્છાઓ સાથે કોઈ લિંક આવે, તો મેસેજ અસલી છે કે નહીં તે કેવી રીતે જાણી શકાય? જવાબ- કેટલીક મૂળભૂત બાબતો ધ્યાનમાં રાખીને અસલી અને નકલી મેસેજને સરળતાથી ઓળખી શકાય છે. બંને વચ્ચેનો તફાવત ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- કોઈ શુભેચ્છા સંદેશ અથવા લિંક ખોલતા પહેલાં કઈ બાબતો તપાસવી જોઈએ? જવાબ- દિવાળી પર શુભેચ્છા સંદેશ, ગિફ્ટ અને કેશબેકના નામે આવેલી દરેક લિંક પર વિશ્વાસ કરવો ભારે પડી શકે છે. કોઈ લિંક ખોલતા અથવા ફાઇલ ડાઉનલોડ કરતાં પહેલાં કેટલીક જરૂરી બાબતો અવશ્ય તપાસો. બધા પૉઇન્ટ્સ ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- જો કોઈ ભૂલથી શંકાસ્પદ લિંક ખોલી લે, APK ફાઇલ ઇન્સ્ટોલ કરી લે અથવા OTP શેર કરી દે, તો તરત શું કરવું જોઈએ? જવાબ- આવી ભૂલ થાય ત્યારે ગભરાવાને બદલે તરત જરૂરી પગલાં લો. સમયસર કાર્યવાહી કરવાથી નુકસાન ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. પ્રશ્ન- વોટ્સએપ અને સ્માર્ટફોનના કયા સુરક્ષા સેટિંગ્સ હંમેશાં ચાલુ રાખવા જોઈએ? જવાબ- વોટ્સએપ અને સ્માર્ટફોનને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ સેટિંગ્સ હંમેશાં ચાલુ રાખો- પ્રશ્ન- જો દિવાળીના કોઈ નકલી મેસેજ અથવા લિંકને કારણે બેંક ખાતામાંથી પૈસા કપાઈ જાય, તો ક્યાં ફરિયાદ કરવી? જવાબ- આવી સ્થિતિમાં તરત આ કાર્યવાહી કરો- ધ્યાન રાખો: પૈસા કપાઈ જાય ત્યારે ફરિયાદ કરવામાં મોડું ન કરો. તરત રિપોર્ટ કરવાથી રકમ રોકવાની અથવા પરત મેળવવાની શક્યતા વધી શકે છે. જોકે, તેની કોઈ ગેરંટી નથી.