પ્રશ્ન- હું 40 વર્ષનો છું અને જયપુરમાં રહું છું. મારો 8 વર્ષનો દીકરો છે. અમારી બંનેની નોકરી એવી છે કે, આગામી થોડાં વર્ષોમાં અમારે લાંબા સમય સુધી ઘરથી દૂર રહેવું પડી શકે છે. આ કારણે અમે દીકરા માટે બોર્ડિંગ સ્કૂલનો વિકલ્પ વિચારી રહ્યા છીએ. પરિવારના લોકોનું કહેવું છે કે, બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં બાળકો આત્મવિશ્વાસ અને શિસ્ત શીખે છે. પરંતુ મારી પત્નીને લાગે છે કે 8-10 વર્ષની ઉંમરે બાળકને માતા-પિતાથી દૂર મોકલવું તેના માટે ભાવનાત્મક રીતે ઘણું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. અમે બંને મૂંઝવણમાં છીએ. શું દીકરાને બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોકલવો જોઈએ? તેની યોગ્ય ઉંમર શું છે? અમે સાચો નિર્ણય કેવી રીતે લઈ શકીએ? નિષ્ણાતઃ ડૉ. અમિતા શ્રૃંગી, સાઇકોલોજિસ્ટ, ફેમિલી અને ચાઇલ્ડ કાઉન્સેલર, જયપુર સૌથી પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર બાળકની ઉંમરના આધારે આપી શકાય નહીં. બે બાળકો એક જ ઉંમરના હોય, છતાં તેમની ભાવનાત્મક તૈયારી સંપૂર્ણપણે અલગ હોઈ શકે છે. તેથી પ્રશ્ન એ ન હોવો જોઈએ કે, “બોર્ડિંગ સ્કૂલ માટે યોગ્ય ઉંમર કઈ છે?” પરંતુ એ હોવો જોઈએ કે, “શું મારું બાળક હવે લાંબા સમય સુધી માતા-પિતાથી દૂર રહેવા માટે તૈયાર છે?” બાળક માટે પેરેન્ટ્સનો ભાવનાત્મક સહારો જરૂરી આઠ વર્ષની ઉંમરે બાળક માતા-પિતા પાસેથી મળતા ભાવનાત્મક સહારા (ટેકા) પર ઘણું નિર્ભર હોય છે. તે શાળા, મિત્રો અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં ધીમે-ધીમે સ્વતંત્ર થવાનું શીખી રહ્યું હોય છે. પરંતુ તણાવ, ભય, એકલતા અથવા નિષ્ફળતાનો સામનો કરવામાં માતા-પિતાની હાજરી તેના માટે મહત્વપૂર્ણ રહે છે. બાળકોના આરોગ્ય, પોષણ, શિક્ષણ અને સુરક્ષા પર કામ કરતી સંસ્થા ‘યુનિસેફ’ 7-10 વર્ષનાં બાળકોને પરિવારથી અલગ કરવાના કિસ્સાઓમાં વિશેષ સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપે છે. બધા બાળકો એકસરખા હોતા નથી આનો અર્થ એ નથી કે 8 વર્ષના બાળકને બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોકલવું હંમેશાં ખોટું છે. હકીકતમાં, કેટલાક બાળકો- પરંતુ કેટલાક બાળકોને આ સમસ્યાઓ થઈ શકે છે- તેથી નિર્ણય બાળકની ‘ઉંમર’ જોઈને નહીં, પરંતુ તેની ‘તૈયારી’ જોઈને લો. આ માટે બાળકમાં કેટલીક બાબતો પર ધ્યાન આપો- બાળકની ઇચ્છા જાણવી જરૂરી છે જો માતા-પિતા બંનેની નોકરીને કારણે ઘર પર પૂરતો સમય આપવો મુશ્કેલ હોય, તો બોર્ડિંગ એક વ્યવહારુ વિકલ્પ બની શકે છે. પરંતુ બાળકને એવું લાગવું જોઈએ નહીં કે- “મમ્મી-પપ્પા પાસે મારા માટે સમય નથી, તેથી મને મોકલવામાં આવી રહ્યો છે.” બાળકને ખૂલીને પૂછો કે તે શું ઈચ્છે છે. માત્ર એક વાર નહીં, પરંતુ અલગ-અલગ સમયે તેની સાથે વાતચીત કરો. તેને પૂછો કે બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં રહેવા અંગે તેને કઈ વાતની ખુશી છે અને કઈ વાતનો ડર છે. જો બાળક કહે કે- તો નિર્ણય થોડા સમય માટે મુલતવી રાખવો વધુ સારું છે. જરૂર પડે તો બાળક સાથે કોઈ ચાઇલ્ડ સાઇકોલોજિસ્ટ સાથે વાતચીત પણ કરી શકો છો. બાળકને બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોકલતાં પહેલાં તેને કેટલાક પ્રશ્નો જરૂર પૂછો- આત્મનિર્ભરતાની શરૂઆત ઘરેથી કરો આ વાત અમુક અંશે સાચી છે કે, બોર્ડિંગમાં બાળકો રોજિંદા કામો જાતે કરવા, સમયનું પાલન કરવા અને સમૂહમાં રહેવાનું શીખે છે. પરંતુ આત્મનિર્ભરતાની શરૂઆત ઘરેથી જ થાય છે, જેમ કે- તેથી બાળકને બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોકલતાં પહેલાં તેને આત્મનિર્ભરતા સાથે જોડાયેલી નાની-નાની આદતો શીખવવી જરૂરી છે. બોર્ડિંગ કરતાં બાળકની સુરક્ષા સૌથી વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ જો બોર્ડિંગ કે હોસ્ટેલમાં મોકલવાનો નિર્ણય કરો છો, તો સ્કૂલની બિલ્ડિંગ, ફી અને પરિણામ કરતાં ત્યાંનું રહેવાનું વાતાવરણ વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ માટે આ પ્રશ્નોના જવાબ જરૂર મેળવો- આ ઉપરાંત- સાથે જ શાળામાં આ બાબતોની ચોક્કસપણે તપાસ કરો- પહેલા નાના અનુભવો, પછી નિર્ણય લો માતા-પિતાની ભૂમિકા બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં રહેવાનો અર્થ એ ન હોવો જોઈએ કે માતા-પિતાની ભૂમિકા ઓછી થઈ ગઈ છે. નિયમિત ફોન અથવા વીડિયો કૉલ, નક્કી કરેલી મુલાકાતો, સ્કૂલની પ્રવૃત્તિઓમાં માતા-પિતાની ભાગીદારી અને બાળકની નાની-મોટી વાતોને ધ્યાનથી સાંભળવું ખૂબ જરૂરી છે. ચાઇલ્ડ સાઇકોલોજીમાં સુરક્ષિત અને વિશ્વાસપાત્ર સંબંધને બાળકના ભાવનાત્મક વિકાસનો મહત્વપૂર્ણ આધાર માનવામાં આવે છે. તેથી બાળકને સતત આ વિશ્વાસ મળતો રહેવો જોઈએ કે- “તમે જ્યાં પણ રહો, તમારા માતા-પિતા તમારી સાથે છે.” પરિવાર સાથે જોડાયેલા હૂંફાળા સંબંધો બાળકની ભાવનાત્મક મજબૂતી માટે મહત્વપૂર્ણ છે. બાળકનું બોર્ડિંગ નક્કી કરતાં પહેલાં પોતાને કેટલાક પ્રશ્નો જરૂર પૂછો- આ બાબતોનું પણ ધ્યાન રાખો અહીં માતા-પિતાએ પોતાની નોકરીની મજબૂરીને પણ પ્રામાણિકતાથી સમજવી જોઈએ. જો આગામી કેટલાક વર્ષોમાં બાળક સાથે ઘરે રહેવા માટે કોઈ વિશ્વાસપાત્ર વડીલ ન હોય, તો બોર્ડિંગ સ્કૂલ એક વિકલ્પ બની શકે છે. પરંતુ તેની સાથે અન્ય વિકલ્પો પણ જુઓ, જેમ કે- અંતિમ વાત તમારો દીકરો હજી 8 વર્ષનો છે. તેથી તેને તરત જ બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં મોકલવાને બદલે આગામી 1-2 વર્ષમાં તેની ભાવનાત્મક તૈયારી પર કામ કરો. આ દરમિયાન તેને નાનાં-નાનાં કામો જાતે કરવા દો, થોડા સમય માટે તમારાથી દૂર રહેવાનો અનુભવ આપો અને તેની સાથે બોર્ડિંગ સ્કૂલ અંગે સકારાત્મક પરંતુ પ્રામાણિક રીતે ચર્ચા કરો. જો તે આ વિકલ્પ માટે તૈયાર દેખાય, તો બોર્ડિંગ સ્કૂલ પર વિચાર કરી શકાય છે. ધ્યાન રાખો, બોર્ડિંગ સ્કૂલને બાળકને ‘સુધારવા’નું સાધન ન બનાવો. તેને બાળકના શિક્ષણ, વ્યક્તિત્વ અને પારિવારિક પરિસ્થિતિઓ વચ્ચેના એક વિકલ્પ તરીકે જુઓ. યોગ્ય નિર્ણય એ હશે, જેમાં માતા-પિતાની સુવિધા સાથે બાળકની ભાવનાત્મક જરૂરિયાતનું પણ ધ્યાન રાખવામાં આવે.