આજકાલ કોઈ પણ લોન લેવી પહેલાં કરતાં સરળ બની ગઈ છે. પરંતુ કોઈ કારણસર EMI (ઇક્વેટેડ મંથલી ઇન્સ્ટોલમેન્ટ) ચૂકી જાય અથવા લોન ડિફોલ્ટ થઈ જાય, તો બેંક ગ્રાહક વિરુદ્ધ શું કાર્યવાહી કરી શકે છે. આ અંગે લોકોના મનમાં અવારનવાર ઘણા પ્રશ્નો રહે છે. એક મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે શું બેંક કે રિકવરી એજન્ટ લોનની રકમ વસૂલવા માટે ગ્રાહકના મોબાઈલ, લેપટોપ કે અન્ય ડિજિટલ ડિવાઇસનો ઉપયોગ કરી શકે છે? આ જ પ્રશ્નો વચ્ચે તાજેતરમાં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ લોન રિકવરી સંબંધિત નિયમોમાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કર્યા છે. નવી માર્ગદર્શિકાઓનો હેતુ ગ્રાહકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો અને ધિરાણકર્તાઓની જવાબદારીઓ સ્પષ્ટ કરવાનો છે. તેથી આજે ‘તમારા પૈસા’માં RBIના નવા રિકવરી રૂલ્સ પર વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત: જીતેન્દ્ર સોલંકી, ફાઇનાન્શિયલ એડવાઇઝર, ગાઝિયાબાદ પ્રશ્ન- તાજેતરમાં RBIએ લોન ડિફોલ્ટને લઈને એક નવો નિર્ણય લીધો છે. તેની સંપૂર્ણ વિગત જણાવો? જવાબ- RBIએ લોન ડિફોલ્ટ અને રિકવરી સંબંધિત નિયમોમાં ફેરફાર કર્યો છે. તેને પોઈન્ટર્સથી સમજીએ- પ્રશ્ન- પહેલાં બેંક લોન વસૂલી માટે ગ્રાહકોને કઈ રીતોથી પરેશાન કરતી હતી? જવાબ- બેંક અને લોન લેન્ડિંગ કંપનીઓ લોન રિકવરી માટે આ રીતો અજમાવતી હતી- 1. ફોનને દૂરથી લોક કરી દેવો. ગ્રાહક ફોન હાથમાં હોવા છતાં પણ તેનો ઉપયોગ કરી શકતા ન હતા. હવે શું થશે: હવે ફોન લોક કરી શકાશે નહીં. 2. ડિવાઇસની કેટલીક સુવિધાઓ બંધ કરી દેવી. આ રીત લોન પર ડિવાઇસ લેવા પર ઉપયોગમાં લેવાતી હતી. હવે શું થશે: RBI એ હવે આ પ્રકારના ટેકનિકલ પ્રતિબંધો માટે તબક્કાવાર પ્રક્રિયા નક્કી કરી છે. 3. વારંવાર રિકવરી કોલ કરવા રિકવરી માટે ગ્રાહકોને વારંવાર ફોન કરવામાં આવતા હતા. હવે શું થશે: RBIના નવા નિયમોમાં હવે રિકવરી કોલનો રેકોર્ડ રાખવા અને કોલ રેકોર્ડ કરવાનું પ્રાવધાન છે. 4. સતત દબાણ કરવું અને ધમકાવવું રિકવરી એજન્ટ ગ્રાહકોને ડરાવતા-ધમકાવતા અને આક્રમક વ્યવહાર કરતા હતા. હવે શું થશે: RBIએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રિકવરીની રીત ગ્રાહકના સન્માન અને અધિકારો વિરુદ્ધ ન હોવી જોઈએ. 5. પરિવાર કે અન્ય લોકોનો સંપર્ક કરવો રિકવરી એજન્ટ પરિવાર, મિત્રોને ફોન કરીને ગ્રાહક પર દબાણ કરતા હતા. હવે શું થશે: નવા નિયમોમાં આવા ઉત્પીડન પર વધુ સ્પષ્ટ મર્યાદાઓ મૂકવામાં આવી છે. 6. ફોનના પર્સનલ ડેટાનો ઉપયોગ અત્યાર સુધી ડિવાઇસમાં રહેલા કોન્ટેક્ટ, એસએમએસ, કોલ લોગ, ફોટો અને લોકેશન હિસ્ટ્રી જેવા ડેટાનો રિકવરી માટે ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. હવે શું થશે: બેંકે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પર્સનલ ડેટા લોન રિકવરી માટે ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં. પ્રશ્ન- આ નિયમ કયા પ્રકારની લોન પર લાગુ પડશે? જવાબ- આ નિયમ તે તમામ લોન પર લાગુ પડશે, જેની વસૂલાત RBI દ્વારા નિયંત્રિત બેંકો, નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્સિયલ કંપનીઓ (NBFC) અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ કરે છે. પ્રશ્ન- RBIને આ નિર્ણય લેવાની જરૂર શા માટે પડી? જવાબ- તેને મુદ્દાઓથી સમજીએ- પ્રશ્ન- લોન રિકવરી અંગે પહેલાં શું સ્થિતિ હતી? જવાબ- પહેલાં આ માટે બેંક અને ફાઇનાન્સ કંપનીઓ પાસે સામાન્ય અધિકારો હતા. પરંતુ ડિજિટલ ડિવાઇસના ઉપયોગને લઈને સ્પષ્ટ અને એકસમાન નિયમો નહોતા. ખાસ કરીને EMI પર ખરીદેલા મોબાઇલ, ટેબ્લેટ કે લેપટોપના કિસ્સાઓમાં અલગ-અલગ રીતો અપનાવવામાં આવતી હતી. આ જ કારણોસર RBIએ હવે આ સંબંધમાં વિસ્તૃત દિશા-નિર્દેશો જાહેર કર્યા છે. પ્રશ્ન- શું હવે કોઈ પણ સ્થિતિમાં મોબાઇલ કે લેપટોપ લોક નહીં કરી શકાય? જવાબ- ના, RBIના નવા નિયમોમાં કેટલાક અપવાદ પણ છે. કેટલીક વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં મોબાઇલ, ટેબ્લેટ કે લેપટોપની કેટલીક સર્વિસિસ પર પ્રતિબંધ લગાવી શકાય છે. આ માટે RBIએ સ્પષ્ટ શરતો નક્કી કરી છે. પ્રશ્ન- જો ફોન કે લેપટોપ EMI પર ખરીદવામાં આવ્યું હોય તો શું થશે? જવાબ- ડિફોલ્ટની સ્થિતિમાં બેંક અથવા ફાઇનાન્સ કંપની તેની કેટલીક સુવિધાઓ પર પ્રતિબંધ લગાવી શકે છે. જોકે, આવું ત્યારે જ કરી શકાશે, જ્યારે તેની શરત લોન એગ્રીમેન્ટમાં પહેલાથી સ્પષ્ટપણે સામેલ હોય અને RBIના નિર્ધારિત નિયમોનું પાલન કરવામાં આવે. આ ઉપરાંત, ડિવાઇસ પર પ્રતિબંધ લગાવતા પહેલા ગ્રાહકને નોટિસ આપવી પણ જરૂરી રહેશે. પ્રશ્ન- ડિવાઇસ લોક થવા પર કઈ સુવિધાઓ ચાલુ રહેવી જોઈએ? જવાબ- RBI અનુસાર, જો કોઈ ડિવાઇસ પર પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવે તો પણ, કેટલીક જરૂરી સુવિધાઓ બંધ કરી શકાતી નથી. તેને ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- લોન ડિફોલ્ટમાંથી રિકવરી માટે હવે બેંકો પાસે કયા અધિકારો હશે? જવાબ- RBIના નવા નિયમોનો અર્થ એ નથી કે બેંકો કે ફાઇનાન્સ કંપનીઓ લોનની વસૂલાત કરી શકશે નહીં. તેમને હજુ પણ બાકી રકમ વસૂલવા માટે ઘણા અધિકારો પ્રાપ્ત રહેશે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા નિર્ધારિત નિયમો અને ગ્રાહકના અધિકારોને ધ્યાનમાં રાખીને પૂર્ણ કરવી પડશે. લોન રિકવરી માટે બેંક પાસે કયા અધિકારો છે, ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- શું આ નિર્ણયનો અર્થ એ છે કે EMI ન ભરવા પર કોઈ કાર્યવાહી નહીં થાય? જવાબ- ના, RBIના નવા નિયમો ફક્ત લોન રિકવરીની પદ્ધતિઓ નક્કી કરે છે, લોન ચૂકવવાની જવાબદારી સમાપ્ત કરતા નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ EMI ન ભરે, તો તેને ડિફોલ્ટર ગણી શકાય છે અને તેની સામે નિયમાનુસાર રિકવરી પ્રક્રિયા ચાલુ રહી શકે છે. પ્રશ્ન- EMI ન ભરવા પર ગ્રાહકને શું નુકસાન થઈ શકે છે? જવાબ- આનાથી માત્ર પેનલ્ટી જ નથી લાગતી, પરંતુ ક્રેડિટ હિસ્ટ્રી પર પણ તેની અસર પડે છે. સતત ડિફોલ્ટની સ્થિતિમાં બેંક કે ફાઇનાન્સ કંપની રિકવરી અને કાનૂની પ્રક્રિયા પણ શરૂ કરી શકે છે. ગ્રાફિકમાં જોઈએ EMI ન ભરવા પર ગ્રાહકને શું નુકસાન થઈ શકે છે- પ્રશ્ન- લોનની EMI ન ચૂકવવા પર શું બેંક ઘર, કાર કે બીજી સંપત્તિ જપ્ત કરી શકે છે? જવાબ- હા, પરંતુ તે લોનના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. જો તમે હોમ લોન, કાર લોન અથવા અન્ય કોઈ સિક્યોર્ડ લોન સામે કોઈ સંપત્તિ ગીરવે મૂકી હોય, તો સતત ડિફોલ્ટની સ્થિતિમાં બેંક નિર્ધારિત કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ તે સંપત્તિ પર કાર્યવાહી કરી શકે છે. જોકે, બેંક તરત જ ઘર કે કાર જપ્ત કરી શકતી નથી. આ માટે નોટિસ આપવા જેવી અન્ય કાનૂની પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે. જ્યારે પર્સનલ લોન જેવી અનસિક્યોર્ડ લોનમાં બેંક પાસે કોઈ ગીરવે મૂકેલી સંપત્તિ હોતી નથી. આવા કિસ્સાઓમાં, બેંક રિકવરી અને કાનૂની પ્રક્રિયા અપનાવી શકે છે, પરંતુ સીધી રીતે કોઈ સંપત્તિ પર દાવો કરી શકતી નથી. પ્રશ્ન- લોન લેનારાઓએ કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ? જવાબ- લોન લેતી વખતે માત્ર EMI ની રકમ જ નહીં, પરંતુ તેની સંપૂર્ણ જવાબદારીને સમજવી પણ જરૂરી છે. સમયસર ચુકવણી અને યોગ્ય નાણાકીય યોજના દ્વારા ડિફોલ્ટની સ્થિતિ ટાળી શકાય છે. ગ્રાફિકમાં જોઈએ કે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ- RBIનો આ નિર્ણય યાદ અપાવે છે કે લોન લેતી વખતે માત્ર રકમ અને EMI જ નહીં, પરંતુ તેની સાથે સંકળાયેલી શરતોને સમજવી પણ જરૂરી છે. જાગૃત ઉધારકર્તા પોતાના અધિકારોનું રક્ષણ કરી શકે છે અને બિનજરૂરી વિવાદોથી બચી શકે છે.