India: નેપાળમાં તાજેતરમાં થયેલી ગ્લેશિયર આપત્તિએ હિમાલયમાં ઝડપથી બદલાતી પરિસ્થિતિઓ અંગે ચિંતાઓ ફરી ઉભી કરી છે. એક અહેવાલ મુજબ, હિમાલયના ગ્લેશિયરઓ જે દરે પીગળી રહ્યા છે તે દર સતત વધી રહ્યો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રનું કહેવું છે કે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં નેપાળે તેના બરફનો લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગ ગુમાવી દીધો છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો તેના પર્વતીય પ્રદેશોમાં જોવા મળતા કુલ બરફના ભંડારમાં લગભગ એક તૃતીયાંશ ભાગનો ઘટાડો થયો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મતે, નેપાળના ગ્લેશિયરઓ પાછલા દાયકાની તુલનામાં છેલ્લા દાયકામાં 65 ટકા ઝડપથી પીગળી ગયા છે. આની અસર ફક્ત નેપાળ કે હિમાલય સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં. ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા જેવી નદીઓ હિમાલયના ગ્લેશિયરઓ અને બરફ પર આધાર રાખે છે; પરિણામે, આગામી દાયકાઓમાં આ નદીના તટપ્રદેશો પર આધાર રાખતા ભારતીય રાજ્યોને પણ અસર થઈ શકે છે. શરૂઆતમાં, ઝડપી પીગળવાથી પૂરનું જોખમ વધી શકે છે અને ચોક્કસ વિસ્તારોમાં પાણીના સ્તરમાં અચાનક વધારો થઈ શકે છે, જ્યારે લાંબા ગાળે, જેમ જેમ ગ્લેશિયરઓ સંકોચાય છે, ઉનાળાના મહિનાઓમાં નદીના પાણીનો પ્રવાહ દબાણ હેઠળ આવી શકે છે.

જો હિમાલય ગરમ થાય તો ભારત માટે શું બદલાવ આવે છે?

હિમાલય ક્ષેત્રમાં તાપમાનમાં વધારો થવાનો દર વૈશ્વિક સરેરાશ કરતા લગભગ બમણો હોવાનું નોંધાયું છે. વધતા તાપમાનને કારણે ગ્લેશિયરઓ પીછેહઠ કરી રહી છે અને પર્વતોની માળખાકીય સ્થિરતા સાથે ચેડા થઈ રહી છે. પર્માફ્રોસ્ટ – જમીન જે આખું વર્ષ થીજી રહે છે “ગુંદર” જેવું કાર્ય કરે છે, જે ખડકો અને ચોક્કસ ગ્લેશિયરઓને સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે. તેના નબળા પડવાથી ભૂસ્ખલન, હિમપ્રપાત અને અચાનક પૂરનું જોખમ વધી શકે છે.

ભારતમાં પ્રારંભિક અસર હિમાલયના રાજ્યોમાં જોવા મળે તેવી શક્યતા છે. ઉત્તરાખંડ અને હિમાચલ પ્રદેશમાં ગ્લેશિયરનું પીછેહઠ અને ગ્લેશિયર તળાવોના વિસ્તરણથી અચાનક પૂર અને ભૂસ્ખલનનો ભય વધી શકે છે. જોકે, સિક્કિમ અને અરુણાચલ પ્રદેશ જેવા પૂર્વીય હિમાલયના રાજ્યોમાં પણ ગ્લેશિયર તળાવો અને ભારે વરસાદ સાથે જોડાયેલી આફતોનું જોખમ વધી શકે છે.

જો ગંગા-બ્રહ્મપુત્ર ગ્લેશિયર 35-45% સંકોચાઈ જાય તો શું થશે? 

હિમાલયના ગ્લેશિયરઓ અંગેના ભૂતકાળના વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન ભવિષ્યનું ચિંતાજનક ચિત્ર દર્શાવે છે. એક મીડિયા અહેવાલ મુજબ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્ર બેસિનમાં ગ્લેશિયરઓનો વિસ્તાર 2050 સુધીમાં આશરે 35 થી 45 ટકા ઘટવાનો અંદાજ છે. સિંધુ બેસિનમાં આ ઘટાડો લગભગ 20 થી 28 ટકા રહેવાનો અંદાજ છે. ગંગા-બ્રહ્મપુત્ર બેસિનમાં ગ્લેશિયરઓના પીછેહઠની અસર ફક્ત પર્વતો સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં; ગંગા બેસિન સાથે જોડાયેલા રાજ્યો જેમ કે ઉત્તરાખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળ નદીના પાણીની ઉપલબ્ધતા, કૃષિ અને પૂરની પેટર્ન અંગે લાંબા ગાળાના પરિણામોનો સામનો કરી શકે છે. અરુણાચલ પ્રદેશ અને આસામ બ્રહ્મપુત્ર બેસિનમાં ખાસ કરીને સંવેદનશીલ રહેશે.

પ્રારંભિક પૂરના જોખમો અને ત્યારબાદ પાણીની અછતની ચિંતાઓ

ઝડપી ગ્લેશિયરઓ પીગળવાથી શરૂઆતમાં નદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ વધી શકે છે. વધુમાં, ગ્લેશિયરના વિસ્તરણથી GLOFs (ગ્લેશિયર તળાવો બહાર નીકળતા પૂર) – બરફ અથવા કાટમાળથી બનેલા કુદરતી બંધોના ભંગાણને કારણે અચાનક પૂરનું જોખમ વધે છે. જો હિમાલયમાં આવો બંધ નિષ્ફળ જાય, તો પાણીનો મોટો જથ્થો નીચે તરફ વહી શકે છે. આનાથી ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, સિક્કિમ, અરુણાચલ પ્રદેશ અને આસામ જેવા રાજ્યોમાં પૂર, પુલો અને રસ્તાઓનો વિનાશ અને નદી કિનારે વસાહતોને નુકસાન થવાનો સીધો ભય છે. આવી ઘટનાઓની અસર નીચે તરફના મેદાનો સુધી પણ ફેલાઈ શકે છે.

લાંબા ગાળાના દૃશ્યને ઉલટાવી શકાય 

એક મોટી ચિંતા એ છે કે ગ્લેશિયરનું સતત સંકોચન આખરે નદીઓ માટે જ એક પડકાર બની શકે છે. જ્યારે બરફ પીગળવાથી શરૂઆતમાં પાણીનું સ્તર વધી શકે છે, ત્યારે ગ્લેશિયરના કદમાં સતત ઘટાડો થવાથી ઉનાળાના મહિનાઓ દરમિયાન તેઓ જે પાણી પૂરું પાડે છે તેમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. આ ગંગા-બ્રહ્મપુત્ર બેસિનમાં કૃષિ, પીવાના પાણીના પુરવઠા અને જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સને અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને ઉનાળા દરમિયાન હિમાલય નદીના પાણી પર ખૂબ આધાર રાખતા પ્રદેશોમાં 2050 પછી ભારત બેવડા પડકારનો સામનો કરી રહ્યું છે.

એક અભ્યાસ દ્વારા 2015ના મૂલ્યાંકન મુજબ, ઓછા ઉત્સર્જનની પરિસ્થિતિમાં પણ, એવો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે એવરેસ્ટ ક્ષેત્રમાં દૂધ કોશી બેસિન 2050 સુધીમાં તેના બરફનો સરેરાશ 39 ટકા જેટલો ઘટાડો કરશે. આ નુકસાન 2100 સુધીમાં આશરે 83 ટકા સુધી પહોંચવાનો અંદાજ હતો. પરિણામે, ભારત માટે, હિમાલયના ગ્લેશિયરઓનું સંકોચન ફક્ત પર્યાવરણીય મુદ્દો નથી; આગામી દાયકાઓમાં, તે પૂર વ્યવસ્થાપન, કૃષિ, પીવાના પાણી પુરવઠા, વીજ ઉત્પાદન અને નદી-આધારિત અર્થતંત્રોને અસર કરતી એક મોટી પડકારમાં ફેરવાઈ શકે છે. એક તરફ, પર્વતીય રાજ્યોમાં અચાનક પૂર અને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOFs) નું જોખમ વધશે, જ્યારે બીજી તરફ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા જેવી નદીઓના જળ સંસાધનો પર લાંબા ગાળાનું દબાણ વધુ તીવ્ર બની શકે છે. હિમાલયના ગ્લેશિયરઓ પીગળવાથી ભારતને સામનો કરવો પડતો સૌથી મોટો ખતરો આ છે.

આ પણ વાંચો: Imran khanના દીકરાઓના ઇન્ટરવ્યુથી બોખલાયું પાકિસ્તાન, લોડ્સ ટેસ્ટમાં મેદાનમાં ન ઉતરવાની આપી ધમકી