કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ 2023ના કાયદાનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમારને કાનૂની રક્ષણ મળેલું છે. આ સંદર્ભમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો અધિનિયમ, 2023ની કલમ 16 મહત્વપૂર્ણ છે. કાયદાની આ કલમ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને તેમના સત્તાવાર કાર્ય સાથે જોડાયેલા કૃત્ય, નિર્ણય અથવા નિવેદન માટે કાનૂની કાર્યવાહીથી રક્ષણ આપે છે.

કલમ 16માં શું જોગવાઈ છે?

કલમ 16 મુજબ, કોઈ વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અથવા ચૂંટણી કમિશનર દ્વારા સત્તાવાર ફરજ બજાવતી વખતે કરવામાં આવેલા કોઈ કૃત્ય, બાબત અથવા કહેવાયેલી વાત અંગે તેમની સામે દીવાની અથવા ફોજદારી કાર્યવાહી કોર્ટમાં સ્વીકારી કે આગળ વધારી શકાતી નથી. આ જોગવાઈ 2023ના કાયદામાં સામેલ છે અને કાયદો 2 ફેબ્રુઆરી 2024થી અમલમાં આવ્યો હતો.

આ રક્ષણ કાયમી છે કે નહીં?

કલમની ભાષામાં વર્તમાન અથવા ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તથા ચૂંટણી કમિશનરનો ઉલ્લેખ હોવાથી સત્તાવાર ફરજ દરમિયાન કરવામાં આવેલા કાર્ય માટે આ રક્ષણ પદ છોડ્યા પછી પણ લાગુ રહે છે. એટલે આ રક્ષણ માત્ર કાર્યકાળ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ સત્તાવાર ફરજ દરમિયાન કરવામાં આવેલા કાર્ય સાથે જોડાયેલું છે.

જજોને પણ મળે છે કાનૂની સુરક્ષા

આ જ પ્રમાણે જજોને પણ ન્યાયિક કાર્ય સાથે જોડાયેલા કૃત્યો માટે કાનૂની સુરક્ષા મળે છે. જજ સુરક્ષા અધિનિયમ, 1985ની કલમ 3 જજોને તેમના ન્યાયિક કાર્ય સંબંધિત બાબતોમાં વધારાનું રક્ષણ આપે છે.

જજોની સુરક્ષા ખાસ કરીને ન્યાયિક કાર્ય સાથે સંબંધિત

જોકે, જજોને મળતી સુરક્ષા અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તથા ચૂંટણી કમિશનરો માટેની કલમ 16 એકસરખી કાનૂની જોગવાઈ નથી. જજોની સુરક્ષા ખાસ કરીને ન્યાયિક કાર્ય સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરો માટે 2023ના કાયદાની કલમ 16 સત્તાવાર ફરજ દરમિયાન કરવામાં આવેલા કૃત્ય, બાબત અથવા કહેવાયેલી વાતને આવરી લે છે.

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સુરક્ષા બંધારણીય કે કાનૂની?

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને કલમ 16 હેઠળ મળતું આ રક્ષણ કાયદાકીય રક્ષણ છે, એટલે કે સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાયદા પર આધારિત છે. જ્યારે બંધારણના અનુચ્છેદ 361 હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલોને વિશેષ રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. સાંસદો અને ધારાસભ્યોને પણ સંસદ તથા વિધાનસભામાં કહેવાયેલી વાત અથવા આપેલા મત માટે અનુચ્છેદ 105 અને 194 હેઠળ વિશેષ રક્ષણ મળે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં કલમ 16ને પડકાર

કલમ 16ની બંધારણીય માન્યતાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી છે. જાન્યુઆરી 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે લોક પ્રહરીની અરજી પર કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચને નોટિસ આપી હતી. જોકે કોર્ટે તે સમયે કલમ 16 પર રોક લગાવી નહોતી. એટલે હાલ કલમ 16 કાયદામાં અમલમાં છે, જ્યારે તેની બંધારણીય માન્યતા અંગેની પડકાર અરજી પર કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય આવવાનો બાકી છે.

હાલની સ્થિતિ શું છે?

હાલની સ્થિતિ એવી છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો માટે કલમ 16 હેઠળ કાનૂની રક્ષણ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ આ જોગવાઈની બંધારણીય માન્યતા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર પેન્ડિંગ છે. હવે આ મામલે અંતિમ નિર્ણય કોર્ટ શું આપે છે તેના પર નજર રહેશે. 

આ પણ વાંચો  :    Sandesh Indepth : શેષનના ‘બે ગધેડા’થી આજની અસંમતિ સુધી, ચૂંટણી પંચમાં વિવાદોની કહાની