નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં પાકિસ્તાન દ્વારા ભારતમાંથી કરવામાં આવતી આયાતમાં 69%નો મોટો વધારો નોંધાયો છે.

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સત્તાવાર રીતે સીધો વેપાર સંપૂર્ણપણે બંધ છે. જોકે, પાકિસ્તાનને ભારતીય માલ વિના ચાલતું નથી તેમ લાગી રહ્યું છે કારણ કે વેપાર બંધ હોવા છતાં પાકિસ્તાનમાં થયેલી ભારતીય ચીજવસ્તુઓની આયાતમાં 69%નો ઉછાળો નોંધાયો છે! આ અહેવાલ અને તેમાં દર્શાવેલ આંકડા પાકિસ્તાનની જ બેંકના છે.

પાકિસ્તાનની કેન્દ્રીય બેંકના આંકડા અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2026-27ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં પાકિસ્તાન દ્વારા ભારતમાંથી કરવામાં આવતી આયાતમાં 69%નો વધારો નોંધાયો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન પાકિસ્તાને ભારતમાંથી આશરે 5,876 કરોડ રૂપિયાનો એટલે કે 61.74 મિલિયન ડૉલરનો માલ મંગાવ્યો હતો. તેની સામે પાકિસ્તાને ભારતને એક પણ વસ્તુની નિકાસ કરી નથી.

આ ખુલાસા બાદ સૌથી મોટો સવાલ એ ઊભો થયો છે કે જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે વેપારી સંબંધો બંધ છે, ત્યારે ભારતીય માલસામાન પાકિસ્તાન સુધી કેવી રીતે પહોંચી રહ્યો છે?

વેપાર બંધ, સરહદ પર તણાવ

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે લાંબા સમયથી વેપારી સંબંધોમાં તણાવ રહ્યો છે. વર્ષ 2019માં પુલવામા હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન પાસેથી ‘મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન’નો દરજ્જો પાછો ખેંચી લીધો હતો. ત્યારબાદ વર્ષ 2025માં પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા અને તેના પછીની સૈન્ય કાર્યવાહી બાદ ભારતે વાઘા-અટારી સરહદ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધી હતી અને પાકિસ્તાનથી આવતા તમામ માલસામાન પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.

તેના જવાબમાં મે 2025માં પાકિસ્તાને પણ ભારત સાથેના તમામ પ્રકારના સીધા અને આડકતરા વેપાર પર રોક લગાવી દીધી હતી. ભારતનું સ્પષ્ટ વલણ છે કે આતંકવાદ અને વેપાર એકસાથે ચાલી શકે નહીં. તેમ છતાં ભારતીય માલસામાન પાકિસ્તાન સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યો તે સવાલ ઊભો થયો છે.

ત્રીજા દેશો મારફતે ભારતીય માલ પાકિસ્તાન પહોંચે છે?

નિષ્ણાતો અને થિંક ટેન્ક ‘ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ’ એટલે કે GTRIના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાનમાં ભારતીય ઉત્પાદનોની ભારે માંગ છે. ખાસ કરીને દવાઓ, દવા બનાવવામાં વપરાતો કાચો માલ, રસાયણો, પ્લાસ્ટિક અને ખેતીનાં સાધનોની માંગ વધુ છે.

આ માંગ પૂરી કરવા માટે ‘ગ્રે-ઝોન સ્ટ્રેટેજી’નો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હોવાનું કહેવાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ત્રીજા દેશની ભૂમિકા મહત્ત્વની હોય છે. ભારતમાંથી મોકલવામાં આવતો માલ સીધો પાકિસ્તાન મોકલવાને બદલે દુબઈ, સિંગાપોર અથવા શ્રીલંકા જેવા દેશોના બંદરો પર મોકલવામાં આવે છે.

દસ્તાવેજો અને પેકિંગ પરનાં લેબલ બદલાય છે

આ પરિવહન કેન્દ્રો પર માલને બોન્ડેડ વેરહાઉસમાં રાખવામાં આવે છે. ત્યાં તેના દસ્તાવેજો અને પેકિંગ પરનાં લેબલ બદલીને મૂળ ઉત્પાદનનો દેશ ભારતને બદલે સંયુક્ત આરબ અમીરાત અથવા અન્ય દેશ દર્શાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ દસ્તાવેજોમાં દર્શાવેલા નવા દેશના નામે આ માલ પાકિસ્તાન મોકલવામાં આવે છે. આમ, વેપાર પરના પ્રતિબંધોથી બચવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે સત્તાવાર પ્રતિબંધ હોવા છતાં પાકિસ્તાનમાં ભારતીય માલસામાન પહોંચતો હોવાના આ અહેવાલો દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાની બજારની કેટલીક પાયાની જરૂરિયાતો અને દવાઓ જેવી મહત્ત્વની ચીજવસ્તુઓ માટે ભારતીય ઉત્પાદનોની માંગ યથાવત્ છે. જોકે, આ આયાત કયા માર્ગે અને કઈ પ્રક્રિયા દ્વારા થઈ છે તે અંગે ચોક્કસ વિગતોની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ જરૂરી છે.