ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે (સુપ્રીમ કોર્ટ) વિવિધ ચુકાદાઓમાં પુખ્ત વયના લોકોની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને સંમતિથી સાથે રહેવાના (Live-in Relationship) અધિકારને માન્યતા આપી છે. જો કે, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દરેક લિવ-ઇન સંબંધને લગ્ન સમાન ગણી શકાય નહીં. લિવ-ઇન સંબંધો અંગે બે મુખ્ય પ્રશ્નો ઉદ્ભવે છે: ‘શું સાથે રહેવું ગુનો છે?’ અને ‘શું આવા સંબંધને લગ્નનો કાનૂની દરજ્જો મળે છે?’ સુપ્રીમ કોર્ટે બંને પ્રશ્નોના અલગ-અલગ જવાબો આપી કાનૂની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી છે.

લિવઇન રિલેશનશિપ પર સુપ્રીમ કોર્ટની સ્પષ્ટતા

૧. બે પુખ્ત વયના લોકોનું સાથે રહેવું ગુનો નથી

સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા અનુસાર, બે પુખ્ત વ્યક્તિઓ પોતાની મરજીથી સાથે રહે તે તેમની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો ભાગ છે. માત્ર લગ્ન કર્યા વિના સાથે રહેવા બદલ તેમની સામે કોઈ ફોજદારી (Criminal) કેસ દાખલ કરી શકાતો નથી.

IPC કલમ ૪૯૭ રદ (વ્યભિચાર/Adultery): ૨૭ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૮ના રોજ ‘જોસેફ શાઇન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા’ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટની ૫ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેન્ચે અસમાન અને પિતૃસત્તાક વિચારસરણી પર આધારિત IPC ની કલમ ૪૯૭ ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરીને રદ કરી હતી.

મહિલાઓની સ્વતંત્રતા: આ નિર્ણય બાદ હવે કોઈ પરિણીત પુરુષ કે પરિણીત મહિલા બીજા પુખ્ત સાથે સંબંધ રાખે, તો તેની સામે વ્યભિચારનો ફોજદારી કેસ થઈ શકતો નથી.

૨. પરિણીત વ્યક્તિ સાથે લિવ-ઇન: શું તેને લગ્નનો દરજ્જો મળે?

કોઈ વ્યક્તિ પહેલાથી પરિણીત હોય અને અન્ય વ્યક્તિ સાથે લિવ-ઇનમાં રહે, તો કાનૂની સ્થિતિ બદલાય છે. ‘ઇન્દ્રા શર્મા વિરુદ્ધ વી.કે.વી. શર્મા’ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વનો ચુકાદો આપ્યો હતો:

જો કોઈ મહિલાને પહેલાથી ખબર હોય કે પુરુષ પરિણીત છે અને તેનું પ્રથમ લગ્ન અસ્તિત્વમાં છે, તો આ સંબંધને “લગ્નના સ્વરૂપનો” સંબંધ ગણવામાં કાનૂની અડચણો આવે છે.

લગ્ન સમકક્ષ ગણવાના માપદંડો: સંબંધનો સમયગાળો, વહેંચાયેલું ઘર, નાણાકીય સહયોગ, સામાજિક છબી (જાહેરમાં પતિ-પત્ની તરીકેની ઓળખ) અને જીવનસાથીની વૈવાહિક સ્થિતિનું જ્ઞાન જેવા પરિબળોને આધારે જ નક્કી થાય છે કે સંબંધ ‘લગ્ન સમાન’ છે કે નહીં.

૩. કાનૂની અને વૈવાહિક પરિણામો (Civil & Marital Consequences)

વ્યભિચાર હવે ફોજદારી ગુનો નથી, એટલે કે તે માટે જેલની સજા થઈ શકતી નથી, પરંતુ તેના વૈવાહિક પરિણામો રદ થયા નથી.

છૂટાછેડાનો આધાર: હિન્દુ મેરેજ એક્ટ અને અન્ય વૈવાહિક કાયદા હેઠળ વ્યભિચાર અથવા લગ્નબાહ્ય સંબંધ હજુ પણ છૂટાછેડા (Divorce) માટેનો મજબૂત કાનૂની આધાર બની શકે છે.

ઘરેલુ હિંસા કાયદા હેઠળ રક્ષણ: ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓનું રક્ષણ કાયદો “લગ્નના સ્વભાવ જેવા સંબંધો” ને માન્યતા આપે છે. પરંતુ પરિણીત વ્યક્તિ સાથે રહેતી મહિલાને આ રક્ષણ મળશે કે નહીં, તે કેસના તથ્યો, રહેણીકહેણી અને સમયગાળા પર આધાર રાખે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે નાગરિકોની અંગત સ્વતંત્રતાને ચોક્કસપણે મહત્વ આપ્યું છે, પરંતુ સાથે સાથે લગ્ન સંસ્થાની મર્યાદાઓ અને તેનાથી ઉદ્ભવતા સિવિલ પરિણામો પ્રત્યે પણ ગંભીરતા દાખવી છે.